Erik Van Grieken

Word je van boeken lezen een beter mens? Filosofe Leen Verheyen onderzocht het

Non-fictie Radio 1

Literatuur lezen is heilzaam. Het kan mensen veranderen. Wie een boek leest wordt een ander - in het beste geval: beter - mens. Maar wat verandert er dan precies?

Dat je van non-fictie lezen slimmer kan worden, daar kunnen ze bij Interne Keuken wel iets bij voorstellen. 'We voelen het elke week gebeuren. Mochten we een geheugen hebben, we zouden De Slimste Mens kunnen winnen. Maar literatuur, wat ben je daar nu mee? Dat zijn allemaal verzinsels! Als we dat tegen collega Ruth Joos zouden zeggen, ze zou ons vermoorden. Volgens ons is Ruth zo iemand die vindt dat boeken iets met een mens doen. Heel veel mensen vinden dat. Maar klopt het ook? En hoe dan?', vertellen Koen Fillet en Sven Speybrouck op radio1.be.

Die vraag, daar heeft filosofe Leen Verheyen een knap boekje over geschreven. ‘Wat de lezer leert’. Sven heeft het gelezen, Koen niet. Benieuwd of je het verschil kan horen...

Veroordeeld tot het lezen van een boek

In haar essay, uitgegeven door Letterwerk, begint Verheyen met een zaak van een politierechter die een wegpiraat veroordeeld heeft tot het lezen van een roman. In dit geval moest hij 'Tonio' van A.F.Th. van der Heyden lezen en daar een paar maanden later komen over vertellen. 'Tonio' is het verhaal van de zoon van de schrijver die verongelukt is in het verkeer. Achterliggend is de idee dat je na het lezen van het boek weet hoe het is om in zo'n situatie te zitten en je bijgevolg beter gaat gedragen. Dat is geen alleenstaand geval. Recent werd er ook in Groot-Brittannië een leesstraf opgelegd.

Lezen maakt een mens anders/beter?

Van een boek te lezen word je dus een ander/beter mens. 'Dit is een ongenuanceerd idee want wat daarachter een beetje zit is dat 'lees deze roman, dan haal je ongetwijfeld dé boodschap uit die daar in zit', terwijl een roman nooit zo eenduidig is. Een roman nodigt uit om daar op verschillende manieren naar te kijken. Veel romans spelen net met die onbeslistheid en ambiguïteit', legt Verheyen uit.

Fictie vs non-fictie

Het gaat om fictie maar een verhaal als 'Tonio' is literaire non-fictie wat het programma doet aanbelanden bij de vraag: 'wat is literatuur?'. En 'is het effect van non-fictie anders dan bij fictie'?

Non-fictie vertelt op een directe manier over de werkelijkheid en fictie maakt een omweg, te vergelijken met wat metaforen doen nl. twee ideëen samenbrengen die niet bij elkaar passen. Verheyen geeft het voorbeeld van 'de ouderdom is de avond van het leven'. Als je er over gaat nadenken, ga je er een soort inzicht aan koppelen'.

En klopt het dat mensen die fictie lezen empathischer zijn dan anderen en is er een causaal verband? Lezen ze fictie omdat ze empathischer zijn of worden ze empathischer door het lezen van fictie? Zo eenduidig is het volgens Verheyen helemaal niet.

Een fictie-verhaal brengt ook maar één visie op een thema en je kan het ook verkeerd begrijpen zoals gebeurde met 'Girl' van Lukas Dhont, gebaseerd op feiten, en de kritiek vanuit de transgendergemeenschap.

Ligt het aan de actie zelf, m.a.w. aan het simpele feit dàt je leest? Gaan zitten, een boek pakken en de tijd nemen. Dat is een moment waarop je stilstaat en al de rest naast je moet laten. Je ontsnapt aan de wereld. 'Leidt escapisme tot een beter mens?', werpt op. Je krijgt in fictie een ander referentiekader voorgeschoteld en je wereld wordt in vraag gesteld.

Weten vs denken

Je leest non-fictie om antwoorden te krijgen en non-fictie om vragen te stellen en daar iets mee te kunnen doen. Dit is zowel het plezier als een uitdaging, vat Speybrouck het samen.

Verheyen verwijst naar Hannah Arendt die het onderscheid tussen weten en denken maakte. Non-fictie is gericht op het weten en op feiten en fictie op het denken en het omgaan met onbeantwoorde vragen. Verheyen noemt het ook een onderscheid tussen waarheid en betekenis.

Herbeluister Leen Verheyen in Interne Keuken op Radio 1 Select.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief