Piet Schreuders

Willem Frederik Hermans: 'de zanger van de wrok'

De Wereld van Sofie

Naar verluidt was er niemand in de lage landen ooit zo wrokkig en rancuneus als de Nederlandse auteur Willem Frederik Hermans. Klopt dat? Sofie Lemaire vraagt het aan auteur Christophe Vekeman, kenner en liefhebber van Hermans' oeuvre, in 'De Wereld van Sofie' op Radio 1.

Willem Frederik Hermans was één van de belangrijkste auteurs van Nederland, één van 'de grote drie'. Hij was columnist, polemist, auteur van 'De donkere kamer van Damokles', 'Nooit meer slapen' en nog veel meer. Door zijn biograaf, Willem Otterspeer, werd hij omschreven als 'de zanger van de wrok'.

'Hij is het levende bewijs dat wraak een enorme literaire motor kan zijn,' vertelt Christophe Vekeman, 'en ook van het feit dat wraak niet altijd hoeft neer te komen op het platsteken van banden of het in brand steken van achtertuintjes. Je kan ook wraak gebruiken om één van de meest kolossale oeuvres uit de Nederlandse letteren bij elkaar te pennen.'

Vekeman selecteert een sleutelpassage van W.F. Hermans uit 'Het grote medelijden' (1976), één van de weinige autobiografische verhalen van Hermans.

Ik heb geschreven om wraak te nemen - wat is daar voor bijzonders aan?

Maar ik heb er geen geheim van gemaakt. Soms ook schreef ik zonder het gevoel mij te wreken, maar dat is lang zo genotvol niet. Zelfs na wraak genomen te hebben, schonk ik geen vergiffenis. Toch eis ik hun verering.

Ik eis meer dan er op deze wereld te vinden is.

Willem Frederik Hermans

'Ik denk dat in die laatste zin de bron wordt aangehaald van Hermans' wraakzucht,' verklaart Vekeman. 'Hermans was meer dan buitengewoon eerzuchtig. Zijn ambitie was niet van deze wereld en kon zeker niet tot vervulling komen in deze wereld. Dat leidde vanzelf tot een groot gevoel van mislukking'.

'De zanger van de wrok' was het tweede deel van de biografie van Otterspeer, maar het eerste deel is getiteld: 'De mislukkingskunstenaar'. 'Hermans had een bijzonder gevoel om zich miskend te voelen, om gefrustreerd te zijn en om ontevreden te zijn met de wereld in het algemeen, de mens in het bijzonder, en natuurlijk met zichzelf.'

Hermans was toch een groot auteur in die tijd, of ervaarde hij dat zo niet? 'Zeker wel,' antwoordt Vekeman. 'Zijn grote vijand Harry Mulisch zei: Hermans wilde niet de grootste schrijver zijn, maar hij wilde de enige zijn.' Mulisch had daar wel een punt, vind ik. Je kan nog proberen om op papier even groot of groter dan Shakespeare te worden, maar je zal nooit de enige zijn.'

'Vandaar komt het onvermijdelijke gevoel van mislukking en het onvermijdelijke zelfbeklag. 'Hoe kan het toch dat een groot schrijver als ik ben geboren in een, in alle opzichten, zo klein land als Nederland? Hoe is het toch mogelijk dat ik omringd ben door mensen die kunnen worden getypeerd door hun massieve domheid? Hoe is het mogelijk dat ik mij door het leven moet begeven terwijl ik door gevaarlijke gekken omringd ben?'' 'Door gevaarlijke gekken omringd' is een ander boek van Hermans.

Willem Frederik Hermans: 'de zanger van de wrok'

De Bezige Bij

Zijn grote vijand Harry Mulisch zei: Hermans wilde niet de grootste schrijver zijn, maar hij wilde de enige zijn.

Christophe Vekeman

Mulisch was één van Hermans vaste doelwitten. 'Hij heeft er heel veel gehad,' zegt Vekeman. 'Hermans was een bijzonder groot polemist. Hij heeft het genre van de polemiek, na Lodewijk Van Deyssel, tot grote bloei gebracht. Hij heeft de lat heel hoog gelegd en hij heeft buitengewoon veel schotschriften geschreven waarin hij zijn collega's afbrandde tot om de grond.'

'Je kan je afvragen: is dat allemaal wel wraak? Veel van die collega's hadden hem tenslotte niets misdaan. In 1976 bijvoorbeeld vult hij plots twee pagina's in de krant, NRC Handelsblad, tegen de dagboeken van Cees Buddingh'. Die had Hermans nooit iets misdaan, hij was net een grote bewonderaar van Hermans. Hermans zei: 'Aan zulke bewonderaars heb ik niets!' Het hield hem niet tegen om zijn gram te halen en om wraak te nemen op collega's zonder aanleiding.'

'Die wraak komt voort uit het adagium van Hermans: 'In de literatuur kan je niet objectief zeggen wat goed of slecht is, en daarom is het maar het gemakkelijkste voor mij om een boek dat mij niet bevalt te beschouwen als een persoonlijke belediging.' Als je dat als leuze hanteert, dan heb je elke dag opnieuw redenen om je persoonlijk beledigd te voelen.'

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief