Weer 'roaring twenties' na de pandemie? En geeft hét iconische en verfilmde boek 'The Great Gatsby' van F. Scott Fitzgerald een goed beeld?

Geschiedenis De wereld van Sofie

Volgens een Amerikaanse socioloog komen na de pandemie de 'roaring twenties' terug. Daar is niet iedereen het mee eens, want de wereld is helemaal anders nu dan toen. Maar stel...

Hoe moeten we ons die jaren 20 dan voorstellen? Geeft hét iconische en verfilmde boek 'The Great Gatsby' van F. Scott Fitzgerald een goed beeld van de jaren twintig? Of populaire series zoals 'Babylon Berlin 'of 'Peaky Blinders'? Birgit van Puymbroek is professor Engelse literatuur aan de VUB en gespecialiseerd in het modernisme van de jaren 20. Ze sprak erover in 'De wereld van Sofie' op Radio 1.

De verteller uit 'The Great Gatsby' wordt de buurman van Gatsby. Gatsby is een selfmade man, hij heeft het gemaakt maar heeft toch een zeker verlangen. Hij verlangt naar zijn liefje Daisy van voor de oorlog en die aan de andere kant van het water woont. En via de verteller komen ze terug in contact met mekaar. Er is een groot contrast tussen het nieuwe (Gatsby) en het oude geld (Daisy) in het boek en in die tijd. Ook de spanningen die dat veroorzaakt hebben, kan je goed lezen in het boek via die twee personages.

Wat tot de verbeelding spreekt in het boek zijn de grote decadente feestjes die Gatsby organiseert. En dat is toch op zekere hoogte accuraat, dat maakte deel uit van die tijd. Fitzgerald zelf ging in die tijd naar zo'n feestjes. Het is natuurlijk maar een bepaald segment uit de maatschappij die belicht wordt, je had al wel geld nodig om toegelaten te worden op die feestjes. En je moest natuurlijk ook blank zijn.

Fitzgerald wordt gelinkt met de jazz age, maar jazz wordt ook vaak gelinkt met de zwarte bevolking in New York, maar die wordt in het boek niet vermeld of eerder negatief beschreven.

'Wat wij van de cultuurwerken uit de jaren 20 overhouden, klinkt allemaal positief, maar mensen moeten toch ook met een kater gezeten hebben?', vraagt Sofie Lemaire. 'Dat klopt, verschillende boeken belichten dat ook. Je hebt ook de desillusie als thema. Een ander groot boek uit die tijd was 'The Wasteland' van T.S Elliot waar de focus ligt op de teloorgang. Maar ook in 'The Great Gatsby' loopt het voor een aantal personages slecht af. We herinneren ons graag dat ideale uit 'The Great Gatsby'. En toch wordt dit boek ook als 'forshadowing' voor de aankomende depressie omschreven. 'What goes up must come down'', besluit van Puymbroek.

Herbeluister hier het interview met Birgit van Puymbroek op Radio 1

Paul van Ostaijen

Verderop in het programma kwam schrijver, literatuurcriticus en jazzliefhebber Matthijs de Ridder praten over de jazz maar ook over Paul van Ostaijen. ''The Jazz Age' is een term die inderdaad door Fitzgerald gelanceerd is. Het is een boek uit 1922 en je ziet al heel vroeg in de jaren 20 dat anderen al die term gebruikten. Een totaal vergeten Vlaming, Frans Van Waag, bijvoorbeeld gebruikte die term hier ook in Vlaanderen', vult de Ridder aan.

'De jazz ontstaat in het diepe Zuiden van de VS in een bevolkingsgroep, die grotendeels zwart en Creools is. En ze beginnen muziek te maken, die heel duidelijk niet wil passen in de culturele traditie. Van uit het principe: als we er niet bij mogen horen, dan maken we wel onze eigen cultuur. Ze gaan met hun muziek dwars in tegen de strakke militaire blazersritmen die toen populair waren', vertelt de Ridder.

'In de jaren 20 vindt jazz zijn weg naar een breder publiek en naar Europa. En dat heeft met WOI te maken, met een legerband kwam het het water over. De legerband blijft een paar jaar na de oorlog hangen en tourt door Europa. De mensen stonden paf en hadden zoiets nog nooit eerder gehoord. Dat was de soundtrack van de oorlog en het was de manier om de oorlog te verwerken. Jazz wordt een rage. Maar uiteraard was er ook veel kritiek op die nieuwe muzieksoort. Het was bijvoorbeeld muziek die rechtstreeks uit de 'jungle' kwam. Het zet zich af tegen de heersende klasse en dus trekken vooral de jongeren en moderne kunstenaars de conclusie: dit is onze muziek. Zoals de dichter Paul van Ostaijen. Hij was er heel erg van doordrongen dat de kunst ook een rol te spelen had in de maatschappelijke vernieuwing. Hij was voortdurend op zoek naar nieuwe vormen. Elke bundel ziet er dan ook anders uit. Hij zoekt ook steeds de beeldende kunst op, maar werkt ook met muziek. In zijn gedicht 'De bankroet jazz' zie je heel duidelijk zijn keuze', legt de Ridder uit.

Van Ostaijen trekt na de oorlog richting Berlijn. Wie 'Babylon Berlin' gezien heeft, weet hoe aangenaam het er in die cabarets aan toe ging. 'Van Ostaijen is er al heel vroeg in 2021. In 'De feesten van angst en pijn' staan gedichten die zich afspelen in cafés daar. Hij beschrijft taferelen waarin homo's en lesbiennes rond dansen. En die seksuele bevrijding is ook echt een thema in zijn bundel. Maar er wordt wel gefeest maar met angst en pijn nog', gaat de Ridder verder.

Vreemd is dat je in die sferen zit en tegelijkertijd komt het nazisme op?

'Het overkoepelende idee dat de wereld maakbaar is zie je aan de linkerkant van het spectrum maar ook rechts. In 'Babylon Berlin' wordt dit goed uitgebeeld. De polarisering is enorm en het lijkt er op dat we niet veel leren uit de geschiedenis. Kijk maar eens naar de manier waarop Trump met de waarheid omgaat, ook de NSDAP ontkende alles wat er aan de hand was. Het is moeilijk om iemand zomaar met een andere boeman uit de geschiedenis te vergelijken, maar het feit dat het nu nog kan gebeuren, zegt toch veel', vult de Ridder aan.

Maar ook jazz is weer aan een heropleving bezig. Dus we staan wellicht aan de vooravond van een zelfde soort muzikale evolutie. 'En dan wordt ik wel weer een beetje positief', besluit de Ridder.

De Ridder brengt dit jaar verschillende boeken uit:

  • Over Paul van Ostaijen en Bezette Stad
  • Een bloemlezing van Besmette Stad (project met deBuren) (verschijnt op 22 februari)
  • Eind dit jaar de langverwachte biografie van Paul van Ostaijen

Herbeluister het interview met Matthijs de Ridder hieronder

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief