Wat bindt en wat scheidt Vlaanderen en Nederland? -op zoek naar antwoorden in het boek 'De Lage Landen'

Non-Fictie Pompidou

Wat bindt en wat scheidt Vlaanderen en Nederland? Drie historici uit beide regio's gaan op zoek naar antwoorden in het boek 'De Lage Landen'. De regio die we vandaag als België en Nederland benoemen, staat sinds de Middeleeuwen bekend als De Lage Landen. In de loop der eeuwen klitten de verschillende onderdelen van die regio samen en dreven ze ook weer uit elkaar. Op vraag van de culturele instelling Ons Erfdeel bogen drie historici uit Vlaanderen en Nederland zich over de gedeelde geschiedenis van het deltagebied aan de Noordzee in het boek 'De Lage Landen, een geschiedenis voor vandaag'. Twee van de auteurs waren te gast bij Nicky Aerts in Pompidou: Marnix Beyen (UAntwerpen) en Judith Pollmann (Universiteit Leiden).

Judith Pollmann heeft alles tot 1800 onderzocht en alles van daarna hebben Marnix Beyen en Henk te Velde onder mekaar verdeeld. Beyen heeft grotendeels over België geschreven. Ze hebben heel interactief geschreven. 'De ene deed een aanzet en de andere ging verder vanuit dat perspectief. Het was een doorgeefschrijven. Een erg intensief proces', legt Beyen uit.

Geografisch gaat het over het huidige Nederland en België en Luxemburg komt ook een beetje aan bod in het boek en ook de stukken uit Noord-Frankrijk die ooit bij De Lage Landen hoorden. En het gaat ook een beetje over de koloniale rijken die De Lage Landen verwierven. Die Lage Landen zijn ooit samen geweest, maar nooit voor lang. 'De echte staatkundige eenheid bestond maar twee keer in hele korte perioden. Halfweg de zestiende eeuw en na Napoleon in het begin van de negentiende eeuw. Het is een complex verhaal. Je kan De Lage Landen als geografische eenheid zien, maar er zijn ook economische processen geweest en belangengemeenschappen en gevoelsgemeenschappen. De term 'De Lage Landen' bestaat al van in de Middeleeuwen. Een zekere gemeenschappelijkheid was er altijd', gaat Beyen voort.

De Lage Landen als Bufferzone

'Rond 1500 waren er 17 Nederlanden, daar horen ook de Zuidelijke Nederlanden bij. Ze zijn geen staatkundige eenheid geworden. Maar ze hebben wel heel wat gemeenschappelijk. Het interessante is dat ze een aantal dingen delen: een grote mate van verstedelijking en dat heeft hen gevormd (hoge geletterdheid, gevoeligheid voor culturele trends,...), ook het feit dat er zoveel water is, is belangrijk (de waterwegen waren de snelwegen tot in de negentiende eeuw, zorgde ook voor concurrentie) en de geopolitieke situatie van de landen is erg vergelijkbaar (we liggen met zijn allen tussen de twee blokken van de Franse en Duitse gebieden en de Britten aan de overkant van het kanaal). In de geschiedenis is er voor al die landen steeds de druk van die gebieden om als bufferzone te dienen', legt Pollmann uit.

'Een belangrijke periode is die van het Verenigd Koninkrijk, die na de nederlaag van Napoleon deze zone als bufferzone wil indelen. Daarvoor hebben de landen ook al vaak die functie gehad. In de tijd van de Bourgondiërs bijvoorbeeld. In de politieke cultuur liggen de zaken in Nederland en België ver uit mekaar. Maar tegelijk zijn ze ook genoodzaakt om het eens te worden over van alles. Er is een hoge mate van bewustzijn over hun verscheidenheid en ze strijden daarvoor. Er is altijd het bewustzijn geweest dat iedereen zijn eigenheid heeft en dat we dat moeten erkennen. Dat uit zich in beide landen anders, maar vertrekt vanuit hetzelfde idee', legt Beyen uit.

In Nederland is men gezagsgetrouwer

'In Nederland, het Noorden, heeft zich een politieke cultuur ontwikkeld waarin er een grotere vorm van gezagsgetrouwheid was. Het werd een gebied waar men gezamenlijk naar oplossingen zocht. In België (Zuiden) stond men meestal onder gezag van buitenlandse vorsten. Na Napoleon probeert men de twee delen samen te brengen. In het Noorden heb je de protestanten en de vrees dat ze overrompeld zouden worden door het Zuiden en dus scharen ze zich rond hun vorst en geven een deel van hun vrijheid af omwille van goed bestuur. Wat niet wil zeggen dat er daar geen protest bestond. Maar in het Zuiden voelde men Wilhelm I als een zoveelste buitenlandse overheerser aan die zijn wil wil opleggen. Zo ontstaat er een politieke cultuur van contestatie en politieke strijd in het Zuiden (Vlaanderen)', legt Beyen uit.

'De houding ten opzichte van Wilhelm I is niet zo anders als tegen andere vorsten. Alleen hadden die andere vorsten begrepen dat je er enkel kon heersen als je rekening hield met heel veel verschillende wensen. Ze blijven wel vorst, maar in ruil daarvoor accepteren ze dat de inwoners gehecht zijn aan hun vrijheid (de vrijheid om dingen op hun eigen manier te doen). In de Zuidelijke Nederlanden hebben de verschillende gewesten nooit geleerd om samen te werken en op het moment dat ze dat wel moeten doen, blijkt dat veel moeilijker. En in Nederland is het net het omgekeerde. En dat creëert een ander soort basis en dat zie je in het Koninkrijk naar voren komen. Door dit boek weet je waar het allemaal vandaan komt. Sommige lijnen in de geschiedenis blijken toch veel langer te zijn dan je zou denken', verklaart Pollmann.

'Zo makkelijk zal het niet gaan om de Vlamingen bij de Nederlanders te zetten, mocht België ophouden te bestaan. Uit het boek blijkt hoe belangrijk het is om die geschiedenis te kennen. In beide landen zijn heel sterk verschillende evoluties (heel andere vormen van religie en burgerschap). Er is meer in het spel dan het protestantisme in het Noorden en het katholicisme in het Zuiden. Bij pogingen om het te overstijgen, bots je op heel veel verschillen. Als Vlamingen een vergunning gaan aanvragen bij verbouwing, dan is er iets aan de hand', grapt Pollmann nog.

Een geschiedenis voor vandaag

De ondertitel van het boek is 'Een geschiedenis voor vandaag'. Hoe moet je het boek lezen? 'Elke geschiedenis is een geschiedenis voor vandaag. En dat is voor dit boek ook zo. Het is geen programmatisch boek. Op heel veel verschillende niveaus zitten er actuele perspectieven in. Wat is vrijheid? Wat is democratie? Wat is overleg? Dit boek toont dat dat niet allemaal zo vanzelfsprekend is', legt Beyen uit.
'Het is niet alleen een geschiedenis van de naties. De politieke elites waren mee verantwoordelijk voor koloniale onderdrukking. In het Noorden hebben de kolonies langer bestaan dan in het Zuiden. Dat zijn elementen die maken dat het een geschiedenis voor vandaag is. Het praten over vrijheid doen we in De Lage Landen al sinds de late Middeleeuwen. Maar mensen definiëren de vrijheid niet als een grondrecht voor iedereen. Het is niet nodig om onze vrijheid te geven aan de mensen overzee. En ook dat willen we laten zien, dat er een dubbelverhaal is: fier op vrijheid, maar tegelijk betekende dat niet per se dat dat voor iedereen moet gelden', gaat Pollmann verder.

Nieuwe inzichten

Zijn jullie tot nieuwe inzichten gekomen door het boek? Pollmann: 'Ik heb veel scherper gezien hoe de politieke verschillen tussen Noord en Zuid zijn. Ik realiseerde me opeens dat er zones in De Lage Landen zijn die altijd slagveld geweest zijn. En in alle Lage Landen zijn we het product van de landen om ons heen. En dat relativeert het geroep over de vrijheid. Uiteindelijk zijn het de grote landen die bepalen hoe we functioneren.'

Beyen: 'Veel van de gelijkenissen en verschillen zijn veel duidelijker geworden. De vorsten die telkens opnieuw in België proberen de verenigende rol te spelen blijken steeds te mislukken. Hoe anders dat is ten opzichte van Nederland. En dat speelt tot op vandaag door.'

Herbeluister het gesprek op Klara hieronder:

Op woensdag 26 mei organiseert deBuren een paneldiscussie naar aanleiding van het verschijnen van het boek De Lage Landen. Historicus en journalist Marc Reynebeau (De Standaard) en Marijke de Vries (voormalig correspondent dagblad Trouw in België) lazen het boek en gaan met de auteurs in discussie. Gespreksleider: Peter Vandermeersch (o.a. voormalig hoofdredacteur NRC Handelsblad en De Standaard).

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief