UGent

Waarom zijn we zo gefascineerd door het ‘autobiografische’ in fictie? - Professor algemeen literatuurwetenschap Jürgen Pieters verklaart

Radio 1

Autobiografisch werk, we smukken ervan.

Wordt een verhaal sterker als de auteur zelf meemaakte wat beschreven wordt? Waarom willen we als lezer of toeschouwer zo graag weten of iets autobiografisch is? Heeft een verhaal dan meer impact op de lezer? 'De Wereld van Sofie' legt de vraag voor aan Jürgen Pieters, professor algemene literatuurwetenschap (UGent).

Vanaf wanneer kan je spreken van een autobiografisch werk?

'Je zou kunnen zeggen dat alle boeken ergens autobiografisch zijn', steekt de professor van wal. 'Een auteur put altijd ergens uit eigen ervaringen, ideeën en emoties. Dus ook compleet verzonnen verhalen verraden ergens die emoties en gedachten. De vraag vanaf wanneer is iets autobiografisch impliceert in zekere zin dat er een glijdende schaal is tussen de autobiografie in de strikte zin van het woord en complete fictie. Pieters verwijst naar de Franse literatuurwetenschapper Philippe Lejeune die over dit probleem geschreven heeft, decennia geleden. Hij zegt dat je de vraag enkel technisch kan beantwoorden. 'De auobiografie is een tekst waarin in de eerste persoon wordt geschreven, in de ik-vorm, waarbij je er moet vanuit gaan dat die eerste persoon de schrijver zelf is. Dit is autobiografie in de strikte zin van het woord: de schrijver schrijft over zichzelf, over zijn of haar eigen leven' gaat de professor verder.

Het reële leven

Het blijkt duidelijk, zoals in het gesprek met Lize Spit, dat we die term heel vaak in een veel bredere zin gebruiken. 'We noemen romans autobiografisch wanneer we de indruk hebben, terecht of niet terecht, dat die romans iets vertellen over het leven van die auteur...we vinden het blijkbaar belangrijk om teksten autobiografisch te lezen'.

Hiervoor zijn waarschijnlijk meerdere redenen voor te vinden maar het heeft onder meer te maken met de manier waarop we naar literaar kijken. Literatuur bestaat uit taal, woorden, verhalen. Ervaringen worden onder woorden gebracht en uit de verwoording van die ervaring, kan je als lezer kennis halen. Dit betekent dat we teksten lezen als een getuigenis van een leven dat reëel is en daarbij is het verleidelijk om de koppeling te gaan maken met de auteur van de tekst. Blijkbaar hebben we een authentiekere of fijnere leeservaring als we onszelf kunnen vertellen, of misschien wijsmaken, dat de tekst autobiografisch is'.

De aandacht voor het leven van de auteur is de laatste jaren toegenomen. De marketingafdeling van uitgeverijen en de sociale media spelen hierin zeker een rol, aldus Pieters.

'Kan hij de redenering volgen dat Marieke Lucas Rijneveld niet geschikt is om het gedicht 'The Hill We Climb' van Amanda Gorman te vertalen omdat ze zelf niet zwart is?', vraagt Sofie Lemaire. 'De casus toont zeer mooi aan dat het autobiografsiche zich niet beperkt tot de individuele identiteit van de auteur maar dat er ook een soort van collectieve identiteit meespeelt. Het heeft te maken met het feit dat ze niet tot een groep behoort waarvan de tekst de identiteit uitdrukt', aldus Pieters.

Rouwliteratuur

Er zijn de moederboeken van Erwin Mortier, Tom Lanoye en Peter Verhelst.

'Kan je schrijven over het verlies van een kind als je zelf nooit een kind verloren hebt?', wil Sofie weten. Dat is moeilijk, volgens de professor. De auteur krijgt hier een bepaalde morele autoriteit: 'Hij weet waarover hij het heeft. en daaraan ontleent hij zijn of haar autoriteit. Als dat niet het geval blijkt te zijn - de auteur heeft geen kind dat gestorven is - dan gaat die morele autoriteit eraan'.

Sommige auteurs spelen met die verwachting van de lezer, nl. het zichzelf opvoeren als personage, vindt Sofie. Pieters verwijst naar 'Operation Shylock' van de Amerikaanse auteur Philip Roth, die hierin een personage met de naam Philip Roth opvoert. Er ontstaat een spel waarbij de auteur een personage zijn identiteit laat overnemen. Soms passen auteurs deze truc vaker toe om over bepaalde onderwerpen tegengestelde ideeën te kunnen laten horen.

Herbeluister professor Jûrgen Pieters in De Wereld van Sofie.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief