Waarom 'Oriëntalisme' van Edward Said zo'n belangrijk boek is

Pompidou

Met 'Oriëntalisme' bracht de Palestijnse literatuurwetenschapper Edward Said in 1978 een omwenteling teweeg in de verhoudingen tussen Oost en West. Na lange tijd wordt het boek opnieuw uitgegeven bij Athenaeum. Waarom is Oriëntalisme zo'n belangrijk boek? Brigitte Herremans beantwoordde die vraag in Pompidou op Klara.

'Edward Said was een Palestijns-Amerikaans literatuurwetenschapper, opgeleid aan de bekendste universiteiten,' situeert Brigitte Herremans. 'Hij is heel Westers opgevoed, maar hij is geboren in Caïro, heeft gewoond in Jeruzalem en heeft ook de oprichting van Israël meegemaakt. Hij is dan in de Verenigde Staten beland en heeft altijd aan Columbia gedoceerd. Hij werd in het Westen altijd aangesproken op zijn Arabisch-zijn.'

'Hij vond het in de jaren 1970 heel confronterend dat hij als 'de vijand', 'de Arabier' werd aanzien. Zeker ook na de Zesdaagse Oorlog van 1967 was er heel veel animositeit tegenover de Arabische wereld, 'de vijanden van Israël'. Hij wilde dat boek schrijven om te begrijpen waarom men zo naar 'de Oriënt' keek. Hij zelf geloofde niet in die opdeling tussen Oost en West - die fictieve, geografische opdeling.'

Het academische oriëntalisme

'Oriëntalisme' heeft voor ongelooflijk veel oproer gezorgd. Hoe heeft Edward Saïd zijn these opgebouwd? 'Je hebt drie soorten oriëntalisme. Ten eerste had je het oriëntalisme van de oude school: van filologen en historici van voornamelijk Franse en Britse origine, die bijvoorbeeld in het kielzog van Napoleon zijn meegegaan naar Egypte in 1789 om die bekende 'herontdekking' van Egypte te doen met heel veel wetenschappers.'

'Een stel academici ging het Oosten beschrijven op de manier zoals het Westen het Oosten zag, maar die manier strookte niet met de realiteit. Die manier was exotisch, erotiserend en zo voort.'

Het oriëntalisme als een denkbeeld

Het eerste oriëntalisme gaat over de academische wereld, maar het tweede oriëntalisme heeft betrekking op het paradigma: hoe kijken wij vanuit het Westen naar het Oosten? 'Volgens Edward Said was het oriëntalisme een denkbeeld waarbij de mensen onzichtbaar zijn, een beeld van het Oosten dat we zelf geconstrueerd hebben,' licht Herremans toe.

'Hij baseerde zich daarvoor sterk op Marx: 'de mensen kunnen zichzelf niet representeren, dus wij moeten hen representeren.' Eerder dan de realiteit gaat het over de manier waarop wij denken over het Oosten.'

Oriëntalisme om de imperialistische missie te rechtvaardigen

Het derde soort oriëntalisme slaat op het discours dat men heeft over het Oosten. 'Daarvoor beroept Said zich op Michel Foucault,' gaat Herremans verder. 'Met ons discours gaan we een soort mission civilisatrice over het Oosten rechtvaardigen. Mensen zijn zogezegd 'dom'.'

Het oude oriëntalisme vertrekt vanuit het idee dat het Westen superieur is aan het Oosten en dat het Oosten statisch is, niet kan evolueren en blijft hangen in bepaalde beelden. 'Said ging dat toepassen op het Amerikaanse denkbeeld over het Oriëntalisme. Dat was veel minder gestoeld op historische kennis dan de voormalige koloniale machten - Frankrijk en Groot-Brittannië - maar veel meer vanuit een geopolitieke drang om de wereld te overheersen.'

'De Irakoorlog en alle bekende oorlogen die zijn gevoerd hadden de bedoeling om 'het Oosten opnieuw te beschaven' zijn gestoeld op foute denkbeelden, en vaak niet op diepgewortelde kennis.'

Hoe heeft Brigitte Herremans 'Oriëntalisme' ervaren toen ze het boek voor het eerst las op haar 18de? Hoe reageert ze op de golven van kritiek die Said heeft gekregen? Moeten we het boek nog opnieuw lezen?

Beluister het volledige gesprek met Brigitte Herremans over 'Oriëntalisme' hieronder.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief