De website langzullenwelezen.be gaat begin volgend jaar offline en de informatie wordt sinds 1 november niet meer aangevuld. Wil je op de hoogte blijven van het laatste boekennieuws uit de VRT-programma's en leestips ontvangen? Schrijf je dan hier in voor de wekelijkse nieuwsbrief.

Vertaler Rokus Hofstede over Nobelprijswinnares Annie Ernaux

Literaire prijs Klara

De Nobelprijs voor Literatuur werd gisteren uitgereikt aan de Franse auteur Annie Ernaux. Zelfs haar Nederlandse vertaler Rokus Hofstede was verrast. In Pompidou op Klara sprak hij met Chantal Pattyn over het leven en werk van zijn geliefde auteur Annie Ernaux.

‘Ik had mijn zinnen gezet op Pierre Michon, een andere schrijver die ‘nobélisable’ was, zoals ze dat zeggen in Frankrijk’, zegt de vertaler. Dat Annie Ernaux de Nobelprijs voor Literatuur in de wacht mocht slepen, stemt Hofstede zeer tevreden. ‘Ik ben ook ontzettend vereerd dat ik haar laatste boeken heb mogen vertalen. We hebben een goed contact en ze heeft me ontzettend geholpen met het beantwoorden van vertaalvragen. Ik draag Ernaux zeer warme gevoelens toe en vindt haar steengoed. Vooral haar werk ‘De jaren’ is een fenomenale prestatie.’

Collectieve biografie

Vaak wordt gesproken over het autobiografische van Ernauxs werk, maar in feite verbindt de auteur haar eigen microgeschiedenis met de macrogeschiedenis van de wereld. Daardoor is een term als ‘collectieve biografie’ wel op zijn plaats.

‘Bij ‘De jaren’ hanteerde Ernaux het puur formele principe om het persoonlijk voornaamwoord ‘ik’ niet te gebruiken’, legt Hofstede uit. ‘Ze schrijft haar eigen verhaal zonder ooit het woord ik te gebruiken. In plaats daarvan maakt ze vooral van het Franse persoonlijk voornaamwoord ‘on’ dat als ‘wij’, ‘men’, ‘ze’ of ‘je’ kan vertaald worden in het Nederlands. Door ‘on’ suggereert ze dat haar verhaal gedeeld wordt door iedereen die het boek leest en door alle mensen die dezelfde geschiedenis delen. Het is heel makkelijk om je als lezer te projecteren in het verhaal dat zij schrijft.’

Die werkwijze maakt haar werk ook zo aandoenlijk, volgens Rokus Hofstede. ‘Vele lezers lieten met weten dat ze echt aangegrepen werden door de manier waarop Ernaux de eindigheid en de sterfelijkheid van haar eigen leven en dit leven dat we delen weet op te roepen.'

Geen reactie

Annie Ernaux is ondertussen 82 jaar. De auteur was bovendien niet bereikbaar voor een reactie nadat het nieuws bekend raakt. Stel je voor dat je even naar de supermarkt bent, net wanneer je de Nobelprijs voor Literatuur krijgt. ‘Ze is een te trotse vrouw om nu helemaal onderste boven te zijn’, weet Hofstede. ‘Ernaux heeft ook veel te veel wantrouwen tegen de eerbewijzen die de literaire wereld te bieden heeft. Ik denk niet dat ze een gat in de lucht gesprongen is. Volgens mij hoopt ze eerder dat ze, ondanks deze prijs, nog een nieuw boek kan schrijven.’

Annie Ernauxs schrijfwijze wordt ook wel eens ‘une écriture au scalpel’ genoemd. ‘Haar schrijven is als een tweesnijdend zwaard’, legt Hofstede uit. ‘Haar taal oogt sober en onopgesmukt, maar tegelijkertijd probeert Ernaux zoveel mogelijk betekenis in zo weinig mogelijk woorden te proppen. Soms begeeft ze zich daarmee op de rand van het grammaticale. Wat voor mij als vertaler niet onprettig is, want dan maak ik er iets van wat voor mij goed klinkt.’

Vrouwelijk onderwerpen

Annie Ernaux behandelt in haar boeken voornamelijk vrouwelijke onderwerpen als ontmaagding, verkrachting, abortus en het verouderingsproces van het lichaam, maar ze doet dat op een onvrouwelijke manier, volgens Hostede. ‘Ernaux schroomt niet om zestig jaar geschiedenis in 200 pagina's te vatten. Dat getuigt van een ambitie die niet vaak aan vrouwen wordt toegedicht. Van vrouwelijke schrijvers wordt vaak gezegd dat ze goed zijn in microanalyses van gevoelens en relaties, maar Ernaux schrikt voor geen enkele van haar ambities terug.’

Toch heeft Rokus Hofstede als man weinig moeilijkheden om die vrouwelijke boeken van Ernaux te vertalen. ‘Ik heb natuurlijk vriendinnen wel eens om raad gevraagd wanneer ik passages over seks en lichamelijkheid moest vertalen. Hoe moet ik dat precies verwoorden? Welke registers werken het beste? Maar ik voel me als man zeker niet minder geschikt om de buikspreker van haar werk te zijn.’

Eenvoudige komaf

Ernaux was van heel eenvoudige komaf, uit Yvetot, een klein dorpje in Normandië. Haar sociale achtergrond heeft altijd een rol gespeeld in haar boeken. Vaak wordt Ernaux beschouwd kunnen als een voorloper van schrijvers als Eduoard Louis. ‘Hij heeft zich ook herhaaldelijk uitgesproken over zijn schatplichtigheid aan Ernaux’, weet Hofstede. ‘Didier Eribon is nog zo iemand die afkomstig is uit een heel eenvoudig milieu en zich via het onderwijs opgewerkt heeft. Pierre Michon valt ook binnen die categorie. Dat soort schrijvers zijn vaak heel interessant, omdat de ervaring van het laveren tussen verschillende klassen hen vaak in staat stelt om een lucide blik op de standenmaatschappij te werpen.’

Wie graag een boek van Ernaux wil lezen raadt Rokus Hofstede aan om niet te beginnen met de traditionele eerste romans van Ernaux zoals ‘Les armoires vides’ en ‘La femme gelée’. Een goed aanzet is ‘La place’, het portret van de dood en het leven van Annie Ernauxs vader of ‘De schaamte’, een antropologisch onderzoek van haar jeugd. Hofstede raadt ook ‘Het voorval’ aan over de traumatische, clandestiene abortus van Ernaux. ‘Later dit jaar komt het boekje ‘De jongeman’ uit waarin Ernaux vertelt haar relatie met een dertig jaar jongere man’, vertelt Hofstede.

Herbeluister het gesprek met Rokus Hofstede in Pompidou hier

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief