Boom uitgevers

Socioloog Rudi Laermans beschrijft onze gedeelde angsten en onzekerheden

Essay Pompidou

Socioloog Rudi Laermans gaat in het essay 'Gedeelde angsten' dieper in op de toenemende maatschappelijke onzekerheid. Hij sprak erover met presentator Chantal Pattyn in Pompidou op Klara.

De directe aanleiding was de pandemie, maar de socioloog heeft nog een meer algemene reden om zich met angst bezig te houden. 'De sociale wetenschappen, met uitzondering van de antropologie misschien, hebben zeer weinig te melden over gedeelde gevoelens waaronder angsten, blijdschap, geluk...' vertelt Laermans. 'Er wordt zeer weinig geschreven over de sociale inbedding en de sociale motivaties van dat soort gevoelens.' Men denkt dat angst iets heel individueels is, maar we delen met z'n allen dezelfde angsten.

'De academische verkaveling verdeelt onderzoeksobjecten in verschillende kennisgebieden. Gevoelens lijken individueel en dus kwamen die terecht bij de psychologie. Bij een psycholoog kan er ook meteen iets aan die gevoelens worden gedaan. Tegelijk zie je dat er binnen het politieke systeem, bij de verzorgingsstaat in het bijzonder, wordt geprobeerd onze angstgevoelens te beheersen. Met al zijn sociale zekerheidsregelingen heeft de verzorgingsstaat een gedeelde bodem proberen te leggen onder onze samenleving voor het omgaan met onze angstgevoelens - de angst voor werkloosheid, voor ziekte... Politiek was men er wel mee begaan.'

Flexibilisering van de arbeidsmarkt

Waarom spreekt hij in het verleden? 'Neoliberalisering in onze samenleving is ook te zien in de manier waarop het beleid wordt gevormd,' antwoordt Laermans. 'Ik denk in het bijzonder aan de flexibilisering van de arbeidsmarkt. Een deel van wat vroeger de arbeidersklasse werd genoemd, moet nu 'precariaat' worden genoemd,' zegt Laermans. 'Dat gaat om mensen in zeer precaire statuten. Veel van de pakjesbezorgers, schoonmaakpersoneel zijn dagloners! Dat is een 19de-eeuwse toestand, mensen hebben eigenlijk geen sociale zekerheid.'

Er is ook nog een andere groep die vandaag meer angst kent, zegt Laermans. 'Onderaan de middenklasse ontstaat een situatie van precaire welstand. Men zit niet in het precariaat, maar men kan wel vrezen dat men daar ooit terecht komt. Het boezemt mensen angst in dat ze elk moment hun job kunnen verliezen.'

Er gebeurt ook een precarisering bovenaan, bij de hooggeschoolden. 'De flexibilisering van de arbeidsmarkt is in de ICT evenzeer als in de creatieve sector ook heel hoog,' gaat Laermans verder. 'Die flexibilisering is alomtegenwoordig, al zijn er groepen die er sterker onder te lijden hebben. Zeker het precariaat en de groep onderaan de middenklasse, zijn daardoor ook zeer mobiliseerbaar voor het angstdiscours van de populistische entrepreneurs. Bepaalde mensen slaan munt uit angst door zich te richten op één specifieke object: de migranten of asielzoekers.'

Het verschil tussen angst en vrees

In zijn essay bespreekt Rudi Laermans verschillende soorten van angst. Hij wijst ook op het belangrijke verschil tussen angst en vrees: 'Vrees richt zich op een object, ontslag bijvoorbeeld, terwijl angst ook onbestemd kan zijn. Psychologisch is dat zeer belangrijk, want als er geen object is, dan kun je die angst niet behandelen. Als er een onbestemde angst is, komt het er therapeutisch op aan om die angst op te zetten in een bestemde, bepaalde vrees.'

Dat heeft ook politieke gevolgen. Er is een wereldangst: mondialisering en globalisering hebben we niet onder controle en boezemen angst in. 'Vooral die wereldangst kan worden vertaald in een vrees die een object krijgt en dat kan een zeer geconstrueerd politiek object worden,' analyseert Laermans. 'Die wereldangst wordt gereduceerd tot de vrees voor de ander. Een gevaarlijke stap in maatschappelijke zin. Je kan 'de andere' beginnen te haten en dan wordt die het object van woede.'

Laermans praat ook over werkstress, over de manier waarop angsten verschillen tussen verscheiden bevolkingsgroepen en over de manier waarop het beleid eraan kan verhelpen.

Beluister het volledige gesprek op Klara Select

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief