Koen Fillet

Zonder Wagner geen Woodstock - filosoof Freddy Mortier schrijft een boek over de cultuurhistorische invloeden van Richard Wagner

Non-fictie Radio 1

Freddy Mortier is Wagner-kenner en -liefhebber. Hij kwam naar de studio van Interne keuken om te praten over zijn boek 'Richard Wagner. De man die opera voor het volk maakte' en de blijvende cultuurhistorische invloed van Wagner.

Duits nationalist en antisemiet

Wat weten we van Wagner? Hij was een overtuigd Duits nationalist, later door de nazi's in de armen gesloten. En hij was een volbloed antisemiet.

Hij overleed in 1883 en is dus later door de nazi's gerecupereerd. Wagner leefde in een tijd waarin de antisemitische bewegingen succes begonnen te krijgen. Ooit stond hij aan de kant van de communisten en anarchisten. In deze periode schreef hij zijn traktaat over het jodendom in de muziek: 'Das Judenthum in der Musik' dat als een klassieker uit het antisemitisme beschouwd wordt. Ook Karl Marx was trouwens bezig met de Judenvrage. Vanaf de tweede helft van zijn leven wordt Wagner een Duits nationalist. Zijn antisemitisme heeft hij toen aangepast aan zijn nieuwe politieke ideeën waarmee hij aansluiting vond bij de conservatieve middens.

Volgens Wagner kunnen de Joden geen echte Duitse kunst maken omdat ze losgerukt zijn van de voedingsbodem van die muziek: je moet hiervoor opgevoed zijn in een nationale traditie en zo feeling hebben met onder anderen Beethoven en Bach.

Opera voor iedereen

Enerzijds wil Wagner opera maken voor iedereen maar anderzijds wil hij ook opera die kwalitatief heel hoogstaand is (en waarvan het volk geen pap lust). 'Het is eigenlijk een beetje een mislukt project' zegt Mortier. 'Hij ergerde zich een breuk aan de oppervlakkigheid van de opera van zijn tijd, vnl. veel Italiaanse en Franse opera, waar mensen naartoe trokken voor het vertier en op die manier ook werd georganiseerd en uitgebaat door impresario's die daarvoor geld vroegen. Operahuizen stonden onder leiding van intendanten aangesteld door de vorsten. Dit maakte volgens Wagner de kunst kapot. Theater en opera waren toen dominante kunstvormen voor de bourgeoisie en aristocratie. In die operahuizen was het zelfs toegestaan te praten tijdens de voorstellingen.'

Opera was vooral een society-gebeuren: men trok er naar toe om te feesten en te babbelen. Wagner heeft ervoor gezorgd dat er nu gezwegen wordt in de opera. Hij wilde iets maken waar iedereen iets aan heeft, dat iedereen kan begrijpen en dat ontsnapt aan het vertier.

Alles voor de kunst

Het beeld van de kunstenaar als genie die iets creëert uit noodzaak en niet voor het geld of omdat het publiek daar om vraagt, is ook kenmerkend voor Wagner. Zijn grote voorbeeld op dit gebied was Beethoven, de eerste componist die zich losgemaakt heeft van de druk van mecenassen. Hij vond van zichzelf dat hij ook zo'n kunstenaar was. Hij wou onafhankelijk zijn en heeft heel veel geld moeten lenen om zijn genie te laten bloeien.

Wagner was ook de eerste die een eigen festival organiseerde: Bayreuther Festspiele. Aan de grondslag lag het idee dat een festival liefhebbers samenbrengt.

Bombastisch en 'doorgecomponeerd'

De muziekstukken van Wagner zijn vaak bombastisch en 'doorgecomponeerd' omdat hij geen aria's van elkaar scheidt: de muziek is één stroom, vol van geluid. En daarom is hij een inspiratiebron geweest voor onder meer Phil Spector, een van de grondleggers van de popmuziek en bedenker van de 'Wall of Sound'.

Zonder Wagner geen...

Maar de invloed van Wagner reikt nog veel verder en zijn cultuurhistorische voetafdruk was en is gigantisch. Zonder Wagner geen...

Geen Alban Berg of Bella Bartok
Geen Art Nouveau
Geen Palais Stocklet
Geen Bauhaus
Geen Lord of the Rings
Geen Woodstock-festival
Geen filmmuziek van Star Wars en Harry Potter
Geen Paradise by the Dashboard Light
Geen Wonder Woman
Geen films van Visconti
Geen Wall of Sound van Phil Spector
Geen gewijde stilte tijdens klassieke concerten.

Luister hieronder naar Interne keuken met filosoof Freddy Mortier over Wagner en het boek Richard Wagner. De man die opera voor het volk maakte

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief