Nicky Aerts praat met archeoloog Tom Buijtendorp over de gouden eeuw onder de Romeinen

Non-fictie Klara

In 'De gouden eeuw van de Romeinen in de Lage Landen' neemt Tom Buijtendorp de lezer mee naar een intrigerende periode van de geschiedenis. Na een zware crisis bloeit het leven onder keizer Hadrianus weer op – ook op verschillende plekken in de Lage Landen. Havens en wegen, fresco’s en baden kondigen een tijdperk van welvaart aan. Het rijkelijk geïllustreerde boek verscheen bij Omniboek. Nicky Aerts belt met de auteur die een aantal nieuwe inzichten deelt in het boek.

De eerste gouden eeuw

'De gouden eeuw' waarover Buijtendorp het heeft in zijn boek is niet de gouden eeuw waaraan spontaan wordt gedacht nl. de 17de eeuw. Hij heeft het over de gouden eeuw uit de Romeinse tijd in de Lage Landen: de eerste gouden eeuw, gesitueerd in de 2de eeuw na Christus. De Lage Landen is het gebied dat toen een samenhang vormde met de Rijn als grens van het Romeinse Rijk. Om de legers langs de Rijn te voeden was er heel veel graan nodig en daarvoor was het achterland heel belangrijk. Het liep door Noord-Limburg, België tot in Noord-Frankrijk en was economisch gezien een samenhangend gebied.

De reizende keizer

Toen Hadrianus keizer wordt, komt hij rond 120 naar het Noorden. Vlak voor hij vertrekt slaat hij een munt en daarmee kondigt hij profetisch een gouden eeuw aan. In onze regio breekt een periode van heel veel welvaart, vrede en groei aan. Het is de meest welvarendste tijd van het Romeinse Rijk.

Waarom trekt Hadrianus naar het Noorden? Dit is een strategische keuze. Zijn voorganger, Trajanus, leed aan expansiezucht en de veroveringen zorgden voor heel wat spanningen. Hadrianus geeft het pas veroverde gebied op en besluit zich terug te trekken achter de grens. 'Consolideren van het rijk dat we hebben, niet vanuit Rome maar door door het rijk te reizen en naar belangrijke plaatsen te gaan', is zijn visie. De Rijngrens is strategisch belangrijk en daarom besluit hij eerst naar daar te gaan en van daaruit door te trekken naar Groot-Brittanië waar hij de beroemde Muur van Hadrianus laat bouwen.

De sporen van Hadrianus in De Lage Landen

Zo heeft hij in Den Haag, de eerste stad die hij gesticht heeft, een forum gebouwd: de Markt van Hadrianus. Hij merkt dat de weg langs de grens er slecht aan toe is en start een groot bouwproject waarbij die weg als een soort verhoogde dijk wordt opgevat: de 'weg van Hadrianus'.

Er bestaat al heel wat onderzoek rond de gevonden Romeinse overblijfselen maar bijzonder is dat Buijtendorp de dingen gaat herbekijken omdat er nog veel vraagtekens zijn. Hij vroeg zich af of er uit de opgravingen van het forum Hadriani nog nieuwe informatie kan gehaald worden en 'dat is aardig gelukt', vertelt hij. Voor het boek dook hij in de archeologische vondsten in Vught, waar hij als kind is opgegroeid.

Met Hadrianus reisde een hele stoet adviseurs mee, uit verslagen en voorraadlijsten zou het om ongeveer 5000 man gaan. Ook het bestuur van het Romeinse Rijk was in de buurt van Hadrianus wat een voordeel was op gebied van communicatie. Hadrianus heeft het Romeinse Rijk dus een hele tijd bestuurd vanuit de Lage Landen.

Hadrianus' draai

Een van de befaamde ontdekkingen van Buijtendorp is de 'Hadrianus draai': een opmerkelijke draai in de oriëntatie van de nederzettingen. Hadrianus komt in Voorburg aan, het Forum Hadriani nabij Den Haag, en daar ligt een heel klein stadje dat hij volledig laat afbreken en op een andere plek weer laat opbouwen. Dit is altijd een mysterie geweest. Buijtendorp kwam tot een aantal inzichten. Eén ervan is dat de oriëntatie van die stad dezelfde was als de boerderijen op het platteland daar in de buurt. Dit past bij de stijl van leiding geven van Hadrianus: hij hield rekening met de lokale gebruiken.

Hij is ook de grondlegger van de Hollandse polders met kenmerkende sloten waarvan de richting toen ook is bepaald.

De Romeinse 'villa de dame van Simpelberg'

Het graan voor de bevoorrading van de grenstroepen werd geproduceerd in het achterland van de Rijn, tot in België, een daarvoor waren er grote boerderijen met villa's op. Nieuw is dat er nu een vermoedelijk originele afbeelding van een standaardmodel van zo'n villa die in Noord-Limburg, Belgiê en Noord-Frankrijk stond, is gevonden: de Romeinse villa de dame van Simpelberg.

Dit is een bijzonder verhaal. Van deze dame is een askist gevonden, een soort van sarcofoog, de enige die vanbinnen is versierd. Ze liet zich erop afbeelden liggend op de sofa en uitkijkend op een Romeins gebouw. Er werd altijd verondersteld dat dit ontsproten was aan de fantasie van de maker van deze kist. Die villa is ondertussen opgegraven en op basis van de plattegrond blijkt de afbeelding een stuk van de opgegraven villa te zijn. De hoogte van die villa klopte met de reconstructie van die villa die Buijtendorp maakte aan de hand van een teruggevonden meetinstrument. De dame keek dus uit op haar eigen villa, meer bepaald de buitenkant van haar badkamer, toen het duurste deel van het huis. De originele askist is te zien in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.

Het roestige randje van de gouden eeuw

Er was echter ook een andere kant aan de gouden medaille: er was tijdens deze periode ook veel armoede, een hoog sterftecijfer, lage levensverwachting en slavernij. Hier deed Buijtendorp geen nieuwe vondsten. Er zijn de gevonden babylijkjes op een grafveld nabij Valkenburg. Uit demografische modellen kan er afgeleid worden dat de gemiddelde levensverwachting toen 25 jaar was. In de skeletten van die babylijkjes zit veel lood en dit voedt de theorie dat het loodgehalte in het brons en leidingwater dodelijk was. Via de borstvoeding kwam het lood ook in baby's terecht.

Het einde van de gouden eeuw

Geînspireerd door de huidige coronacrisis, ontwikkelt Buijtendorp de theorie dat een pandemie die toen heerste het einde van die gouden eeuw zou hebben ingezet. Er was heel veel handel, er waren heel veel soldaten met heel veel internationale beweging wat het gebied van de Lage Lande nu code rood zou geven. Er werd veel gevochten, er zijn de sporen van verbrande woningen, maar het zou evengoed kunnen zijn dat de huizen in brand werden gestoken in de strijd tegen de pandemie.

Buijtendorp wil met dit boek aanzetten voorzichtig te zijn met wat er nog overblijft: er wordt volop gebouwd en gegraven en zo gaat er veel verloren. 'Probeer de restjes landschap die er nog zijn, beter te beschermen', is zijn oproep. Er zijn nog een aantal vraagtekens maar ook meer zekerheden door nieuw onderzoek van archeologische vondsten.

Herbeluister hieronder Tom Buijtendorp in Pompidou.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief