Nicky Aerts duikt met historicus Elwin Hofman in de eeuw van Jan de Lichte

Non-fictie Klara

De tv-reeks 'De bende van Jan de Lichte' heeft de interesse in de 18de-eeuwse struikrover aangescherpt. In het boek 'De eeuw van Jan de Lichte' gaat historicus Elwin Hofman, samen met een legertje historici, dieper in op de tijd waarin Jan de Lichte leefde.

Wat is fictie en wat is werkelijkheid?

Bij de tv-reeks horen een paar kanttekeningen die Elwin samen met een aantal collega's heeft verzameld in het boek. Jan de Lichte heeft bestaan en werd al direct na zijn dood, hij was amper 25 jaar oud, bezongen op de markten. Maar de mythe is groter geworden dan de man zelf.

Hij was een bendeleider. In de 18de eeuw bestond er een grote angst voor bendes. Ordonanties moesten ze beteugelen. Zo was er de verplichting bosjes langs de wegen te kappen zodat struikrovers er zich niet zouden kunnen verschuilen. De bendes gingen eerder amateuristisch te werk.

De serie is interessant omdat ze ons meer vertelt over onder meer de mode (pruiken voor vrouwen én mannen!), de rol van vrouwen, de revolutie die aan het broeien is en de seksuele omgang (kleren werden bij een prostituee niet uitgetrokken). Ook in het boek staan heel wat illustraties.

Ook toont ze de diepe kloof tussen de elite en het volk. Het is enerzijds de eeuw van de Verlichting en allerlei revolutionaire nieuwe ideeën zoals gelijkheid en vrijheid maar tegelijk ook de eeuw van de verpaupering, armoede wordt beoordeeld als een moreel tekort.

'Hoe zat het met armenzorg in de 18e eeuw?', wil Nicky weten. Ze was georganiseerd op niveau van de parochie en enkel voor de lokale bevolking die de juiste documenten moesten kunnen voorleggen. Je had papieren nodig om je te verplaatsen als je niet in je eigen dorp was.

Armen trokken zich soms terug uit de beschaving en gingen in bossen wonen waar ze een pararelle samenleving uitbouwden, zoals de bende van Jan de Lichte. 'Stelen was een noodzakelijke maar onvoldoende voorwaarde om te overleven', zegt Elwin. 'Er waren alternatieven'.

De Jan de Lichte van Louis Paul Boon

Jan de Lichte was geen doordeweekse boef, maar een zware crimineel: hij pleegde moorden en martelde. Louis Paul Boon heeft aan de figuur van Jan de Lichte een positieve twist gegeven en er een soort Robin Hood van gemaakt, die stal voor de armen. Tot dan was hij een schurk, ijdeltuit en wreedaard. Boon heeft hem geromantiseerd.

Het boek heeft de ambitie om meer duiding te geven bij de serie over Jan de Lichte, over zijn omgeving, de 18de eeuw, de zoektocht naar geluk...'Wat betekende geluk toen?', wil Nicky weten. 'We bevinden ons in een overgangsfase, geluk wordt een individualistisch gegegeven, het streven naar geluk is een mechanisme dat mensen aanzet zich te comforeren', schetst Elwin deze evolutie.

Jan de Lichte wordt terechtgesteld en geradbraakt, een uiterst wrede straf. Het was een middeleeuwse praktijk die ook nog toegepast wordt in de 18e eeuw, de eeuw van de Verlichting. Onder invloed van de Verlichting worden deze wrede straffen in vraag gesteld en komen er protesten tegen dergelijke barbaarse praktijken. De terechtstelling van Jan de Lichte is eigenlijk een uitloper van deze periode uit de geschiedenis waarin deze barbaarse straffen worden opgelegd door de overheid. We zien het ontstaan van 'correctiehuizen' waar mensen betere mensen kunnen worden en hun leven 'beteren'.

Grootste anachronisme

Het onderzoek voor Elwin Hofman kadert in zijn postdoctoraal onderzoek naar psycholgische ondervragenstechnieken die inspelen op emoties.

'Wat klopt echt niet en is het grootste anachronism in de tv-serie?', vraagt Nicky tenslotte. Het misdaadsyndicaat is van de pot gerukt en opium was in de regio van Aalst toen niet voorradig. Ook het gebruik van het woord 'sadist' kan niet want de Sade was toen amper 4 jaar oud. Dit zorgt voor hilariteit onder historici.

Herbeluister hieronder Elwin Hofman in Pompidou.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief