Guy Kocken

'Mijn nachten met Spinoza' - openhartige roman van voormalig Dichter des Vaderlands Els Moors

Fictie Pompidou

Schrijfster Els Moors voerde gedurende 48 dagen een openhartig zelfonderzoek uit, en baseerde zich daarbij op de 48 affecten die filosoof Spinoza definieerde. Het resultaat van haar queeste schreef ze neer in 'Mijn nachten met Spinoza', verschenen bij De Arbeiderspers. In het programma Pompidou op Klara geeft ze tekst en uitleg.

Affecten

Op de cover staat een tekening van Leonardo da Vinci. Het ene dier verscheurt het andere. In het boek beschrijft Els Moors 48 dagen van haar zomer en boven elke dag staat een affect van Spinoza. 'Ze vatten de mens samen zoals hij is. Spinoza interpreteert de begeertes op een wiskundige manier. Blijdschap betekent dat iets groter wordt en bij jaloezie wordt het kleiner. Hij was een groot bewonderaar van Descartes', legt Moors uit.

Je krijgt hele vreemde dingen in die korte zinnetjes. 'De verwondering is de voorstelling van iets waarop de geest gefixeerd blijft omdat deze enkelvoudige voorstelling geen verband heeft met de overige voorstellingen'. Dit vindt Els Moors wel een mooi affect. Ze heeft de affecten elke dag bestudeerd, maar ook aanstoot aan de ethica genomen. Omdat ze zich afvroeg wat is het doel, de meerwaarde om de begeerten zo wiskundig te ontleden. Want Spinoza noemt ze ook affectio, in het latijn betekent dat ook aandoening, alsof we maar beter van onze begeerten af geraken. 'En dat is duidelijk in het boek. De uitkomst is toch dat de reden, de ratio hetgeen is dat we moeten volgen en dat we van de begeerten moeten wegblijven. En bij Spinoza gaat het zelfs verder. De staat mag zelfs ingrijpen bij bepaalde begeerten. Er zit een interessante parallel in met de staat die ons nu verbiedt te knuffelen, maar bij Spinoza gaat het nog verder', legt Moors uit.

Spinoza, het bekrompen mannetje

'De mens is van nature slachtoffer van die begeertes en eigenlijk is dat dus dualistisch denken (ratio vs. emotie)', gaat Moors verder. Wat Els Moors boeit is dat de waarheid bij Spinoza uiteindelijk eeuwigheid wordt. 'Daarom denk ik dat ik het boek ben beginnen schrijven. En eeuwigheid is iets waar we als mens van moeten afblijven, omdat ik dat gevaarlijk vind. We moeten ook geen coup op onszelf plegen', legt Moors uit. Op een bepaald moment beschrijft ze Spinoza ook als een bekrompen mannetje. Moors haar boek is een reactie op de ethica maar geen studie erover, zegt ze zelf. 'Ik ben als schrijfster geïnteresseerd in beeldende taal. En één van de weinige beelden bij Spinoza is van een man die net heeft ontdekt dat zijn vrouw hem bedrogen heeft met een andere man en die het gezicht ziet van zijn vrouw bij de geslachtsdelen van een andere man. Ik vind dat frappant, dat in een boek waar voor de rest alles verlicht en redelijk is, beeldloos is, alles is netjes uit gepoetst, maar zo'n beeld blijft over en dat is voor mij het signaal dat het een bekrompen man moet geweest zijn', schetst Moors.

Bij elk affect beschrijft ze een dag van E., de Ik -persoon. Dat is Els Moors zelf, alle andere mensen heeft ze letters gegeven om hen op een bepaalde manier te beschermen, legt ze uit. 'Ik begon aan het boek met het idee de werkelijkheid in al zijn dimensies en zijn complexiteit te tonen, en gaandeweg ontdekte ik dat ik me voortdurend aan het tegenspreken was. Voor mij is de reden absoluut onbetrouwbaar gebleken tijdens het schrijven. Ik had geen groter plan, dus ik viel telkens in de val van mijn gedachten die me ergens heen brachten.'

Rijkdom van de banaliteit

Eigenlijk gebeurt er niet zo veel in het boek: Ze zit in Perugia op een schrijversfestival, ze gaat naar Gent in het huis van haar moeder schrijven, ze rouwt om de verloren liefde, ze gaat naar de psycholoog,...maar het mooie is dat ze de kleine momenten van het leven zoals -'ik maak een smoothie, mijn havermout is op dus doe ik er maar chiazaad in' - op hetzelfde niveau als een heel diepzinnige bedenking over de liefde zet. 'Ja zo is het ook in het leven. Ik heb echt bewust voor het genre gekozen. Het is de rijkdom van de banaliteit. En dit was een goeie vorm om het te kunnen brengen. Je hebt een excuus nodig om het te kunnen presenteren', legt Moors uit. Achteraf heeft ze ook niet meer veel aan het boek gedaan toen het op papier stond. Dat was ook de afspraak, het moet voelen alsof het in the minute was geschreven. 'Er zit ook echt een vaart in het verhaal', zegt presentatrice Heleen Debruyne.

Rouwproces om liefde waar ik me voor schaamde

'Ik voelde dat er een soort taboe was om bepaalde dingen te schrijven en ik besefte dat ik daar niet mocht aan toegeven. Op dat moment zat ik in een rouwproces van een liefde waar ik me steeds voor schaamde (een getrouwde man, die uiteindelijk getrouwd bleef). En dan besefte ik, dat moet mee in het boek. En als je in rouw zit, ga je andere extremen op zoeken en zo kwam ik bij andere mannen. Het was moeilijk om seksscènes op te schrijven kort na het gebeuren. Daar stok ik het meest in mijn schrijven', legt Moors uit.

'De gesprekken met de therapeut heb ik ook laten meelopen in het boek en ik heb echt proberen te onderzoeken op welke manier ik echt slachtoffer was van mijn begeerten en hoe ik er los van probeerde te komen', sluit Moors af.

Herbeluister het gesprek op Klara.be

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief