Klara haalt Hendrik Conscience van onder het stof met een nieuwe radioreeks

Klara

‘De man die zijn volk leerde lezen’: het moet de meest succesvolle catchphrase uit de Vlaamse literatuur zijn. Ze slaat natuurlijk op Hendrik Conscience. Wat deze gevleugelde woorden verder nog mochten betekenen, ze waren hoe dan ook de hoogste lof die een schrijver te beurt kon vallen.

Wat weten we nog van Conscience?

Maar vandaag is het vreemd gesteld met die man die zijn volk leerde lezen. Zijn naam klinkt misschien nog wel vertrouwd in de oren, maar wat weten we nog over hem? Dat hij een standbeeld heeft op het mooiste pleintje van Antwerpen, dat hij ‘De Leeuw Van Vlaanderen’ heeft geschreven… en dat het bijna een taboe geworden is om publiekelijk nog iets aardigs te zeggen over Conscience.

‘Totaal onleesbaar’, ‘gezwollen pathetiek’, ‘Wie vandaag Conscience nog leest , is goed voor het gesticht’, ‘Laat ons zijn bronzen standbeeld omsmelten, hij heeft daar lang genoeg sullig voor zich uit zitten staren’ : het zijn maar enkele uitspraken- uit erudiete kringen dan nog wel - waarmee men Conscience de voorbije jaren van zijn sokkel heeft willen halen. Op zijn gigantische oeuvre lijkt een hele dikke stoflaag te liggen. Wie voelt zich nog geroepen om het eraf te blazen? Wie durft? Wel, Johan Vanhecke is zo’n durver. Hij is de hoofarchivaris van het Letterenhuis in Antwerpen en hij publiceerde zopas een vuistdikke biografie van Conscience met de welluidende titel ‘Voor moedertaal en Vaderland’.

Radio- en podcastreeks

In een 6-delige radioreeks duiken Johan Vanhecke en Pat Donnez in het leven en oeuvre van Hendrik Conscience. Het is een boeiend en vaak ontroerend verhaal dat samenvalt met een al even boeiend stuk Belgische geschiedenis. Van de revolutie in 1830 tot de eerste worstelingen van de Vlaamse Beweging. Zonder de inspanningen van de ‘unionist’ Conscience had deze geschiedenis wellicht heel anders gelopen. En de stem van Conscience wordt vertolkt door acteur Filip Peeters.

Aflevering 1 - de jeugdjaren van Conscience

In deze eerste aflevering vertellen biograaf Johan Vanhecke en Pat Donnez over de jeugdjaren van Hendrik Conscience. En dankzij acteur Filip Peeters komt ook de schrijver zelf tot leven.

Hij wordt geboren op 3 december 1812 in de Pompstraat in Antwerpen als zoon van een Franse vader die nog in het leger van Napoleon heeft gediend en in Antwerpen is beland om er te werken aan de scheepstimmerwerven. Hendrik is een zwak kind en moet zijn eerste levensjaren vooral in bed doorbrengen. Zijn moeder, die overdag een kruidenierswinkeltje uitbaat, vertelt hem volksverhalen, zijn vader leert hem lezen, en af en toe brengt hij een bezoekje aan de Poesjenellekelder. Wanneer hij wat ouder is krijgt hij van zijn vader een tamme raaf die hem gezelschap kan houden.

Op 14 december 1820 overlijdt zijn moeder. Vader Conscience moet nu alleen instaan voor de opvoeding van de kleine Hendrik en zijn jongere broertje Jean-Balthazar. 5 jaar later verhuizen ze naar een houten huisje met een grote tuin buiten de stadsmuren. Het leven is er paradijselijk want Hendrik en zijn broertje mogen er helemaal hun eigen gang gaan. In de buurt woont ook Jan De Laet, die een vriend voor het leven zal worden. Aan het mooie leven op de 'Groenen Hoek' komt echter een eind wanneer in maart 1826 er zich een nieuwe vrouw des huizes aanbiedt. De jongens moeten nu naar school, en een jaar later ook gaan werken. Hendrik, 16 jaar ondertussen, wordt ondermeester. Het is een leven dat hem niet bevalt.

Maar dan breekt de Belgische revolutie uit! Hendrik en zijn broer zijn op 25 oktober 1830 ooggetuigen van de Slag van Berchem. Na de verovering van Antwerpen, twijfelt Hendrik geen moment : hij wil mee strijden voor de vrijheid van het nieuwe vaderland en hij laat zich recruteren voor het Belgische leger. In januari 1831, tijdens zijn verblijf in Balen, ontmoet hij bij een boerengezin een meisje dat hem zijn hele leven zal bijblijven: Bethken. Niet veel later zal hij tijdens de 10-daagse veldtocht van de Nederlandse koning Willem I, gewond raken. Het soldatenleven bevalt hem echter zodanig, dat hij na zijn herstel, nog voor een paar jaar bijtekent.

In november 1834 krijgt Conscience een paar dagen vrijaf. Die brengt hij voornamelijk door in Antwerpen in het gezelschap van zijn vriend Jan De Laet . En die opent zijn ogen voor een hele nieuwe wereld, een nieuwe toekomst...die van het kunstenaarsbestaan. Conscience wil voortaan dichter worden!

Herbeluister aflevering 1 op klara.be.

Aflevering 2 - Conscience wordt dichter

Op 21 mei 1836 zwaait Conscience af uit het Belgische leger. Thuis in Borgerhout krijgt hij van zijn vader nog 6 maanden de tijd om werk te zoeken en zo op eigen benen te staan. Dat blijkt echter moeilijker dan gedacht. Het is vooral het kunstenaarsleven dat hem aantrekt. Bovenal wil hij dichter worden.

Met zijn vriend Jan De Laet trekt hij ’s avonds de stad in om er gelijkgezinde zielen te ontmoeten. Vooral van de flamboyante volksdichter Door van Ryswyck is Conscience erg onder de indruk. Het is ‘Den Door’ die Hendrik aanspoort om zijn gedichten in het Vlaams te schrijven. Hij is er immers van overtuigd dat een Belgische literatuur in het Frans, naast de hoogwaardige letteren uit Frankrijk, geen enkele glans heeft , en dat men dus beter in het Vlaams kan werken aan nationale Belgische literatuur. Om die reden had hij ook een oude rederrijkerskamer nieuw leven ingeblazen: De Olyftak. Conscience wordt als lid aanvaard op 21 augustus 1836. Het belangrijkste lid van deze vereniging is de vaandeldrager van de romantische schilders, Gustaaf Wappers.

In dergelijk gezelschap is het niet te verwonderen dat het vuur om dichter te worden alsmaar meer wordt opgepookt, tot grote ergernis van zijn vader die maar blijft aandringen om een job te zoeken. Nadat Hendrik zijn tanden heeft stukgebeten op een ingenieursstudie, moet hij verplicht rust nemen. En het is tijdens deze rustperiode dat een van de belangrijkste gebeurtenissen uit de geschiedenis van de Vlaamse literatuur plaatsvindt : Hendrik Conscience schrijft de eerste Vlaamse roman, ‘In ’t Wonderjaer’. Voor de drukkosten van het boek komt er financiële steun uit onverwachte hoek.

Door de bemiddeling van Gustaaf Wappers wordt Conscience wat later zelfs ontboden op het Koninklijk Paleis. Leopold I geeft hem de opdracht om een geschiedenis van België te schrijven.

En nog dankzij Wappers kan hij een baan bemachtigen bij het provinciaal bestuur als vertaler. Niets staat hem nu nog in de weg om een groot epos over het Vlaamse volk en vaderland te schrijven : De Leeuw Van Vlaanderen!

Herbeluister aflevering 2 op klara.be.

Aflevering 3 - De Vlaamse zaak!

Conscience werkt sinds november 1841 als griffier bij de Antwerpse Academie. Zijn reputatie als schrijver groeit met de dag. En ondertussen heeft ook de liefde zijn intrede gedaan in het leven van Conscience. Haar naam is Maria Antonia Peinen. Op 4 augustus 1842 treedt hij met haar in huwelijk, en op 12 mei 1843 wordt een eerste zoon geboren.

Met de publicatie van ‘Wat eene moeder lijden kan’ bewijst hij dat hij erg begaan is met de nijpende sociale kwestie, maar het moet gezegd dat Conscience in die jaren toch het meest van al wakker ligt van de Vlaamse zaak. Al zijn aandacht en bezorgdheid gaat er naar uit. Met elke stap die de Vlaamse beweging voorwaarts zet, is hij blij als een kind. En een zeer belangrijke stap voorwaarts wordt genomen in 1840, een initiatief dat uitgaat van Gent. Daar wordt namelijk een petitionnement opgesteld, waarin voor het eerst klaar en duidelijk Vlaamse eisen worden geformuleerd. Ook Conscience en Jan De Laet scharen zich achter het initiatief, maar tegelijkertijd beraden ze zich over welke stappen ze nog kunnen ondernemen.

Op literair vlak gaat het alleen maar de goede kant uit. Door de vele toneelbewerkingen van ‘In’t Wonderjaer’ en ‘De Leeuw Van Vlaanderen’ bereikt hij alsmaar een breder publiek. Men wil de boeken zelfs aankopen voor de bibliotheken van de strafinrichtingen in het Nederlandstalige landsgedeelte. Enige voorwaarde: hij moet er wel zijn teksten voor censureren naar de katholieke normen. Conscience gaat door de knieën. Het is een beslissing waarvoor hij zich tot op het einde van zijn leven zal moeten verantwoorden.

Herbeluister aflevering 3 op Klara.be.

Aflevering 4 - Kempenromans

1849 is een vervloekt jaar voor Hendrik Conscience. Op 7 mei sterft een van zijn meest dierbare vrienden, de populaire volksdichter Theodoor van Ryswyck. Een dikke maand later sterft zijn vader, Pierre Conscience.

Op de koop toe wordt zijn tweeëneenhalf jaar oude dochtertje Machteld erg ziek. Conscience en zijn vrouw Minette maken zich ernstige zorgen, want daarenboven woedt er ook nog eens een nieuwe cholera-epidemie in de Antwerpse binnenstad. De laatste twee maanden zijn er wel dertig slachtoffers per dag gevallen.

De Consciences besluiten het zekere voor het onzekere te nemen, en voor een tijdje naar de buiten te trekken, voor de gezondheid van hun dochtertje, maar ook voor Hendrik zelf die echt wel toe is aan rust. Op 14 juli vertrekken ze richting Schilde, naar het Keysershof. Ze zullen er bijna 3 maanden verblijven. Conscience maakt er lange wandelingen over de heide en in het Zoerselbos. Het verblijf in de Kempen levert hem ook de inspiratie op voor verschillende van zijn romans zoals De Loteling en Baas Gansendonck. En het zijn deze ‘Kempenromans’ die de Vlaamse literatuur voorgoed op de kaart zetten en ervoor zorgen dat er in Vlaanderen een echte leeshonger ontstaat.

Herbeluister aflevering 4 op Klara.be.

Aflevering 5 - Conscience in Kortrijk

In 1853 had Hendrik Conscience ontslag genomen als griffier van de Antwerpse academie. Drie jaar later moet hij het nog altijd zonder job stellen.

Maar in november 1856 waait de wind eindelijk uit de gunstige richting. Er komt een betrekking vrij voor een arrondissementscommissaris, weliswaar in Kortrijk. Voor de minister van Binnenlandse zaken Pierre de Decker is Conscience daarvoor de juiste man op de juiste plaats. Conscience vraagt een paar weken bedenktijd maar hakt dan toch de knoop door. Hij kiest voor het 'stoffelijk gewin'. In Antwerpen organiseren zijn vrienden een groot afscheidsfeest.

Enkele dagen na de verhuis naar Kortrijk slaat het noodlot alweer toe. Op 27 maart 1857 overlijdt zijn dochtertje Clara. De Consciences trachten zich op te trekken aan hun nieuwe zoontje, Hendrik Jr, dat een paar weken eerder geboren is. Veel tijd om te rouwen heeft Conscience trouwens niet, want zijn takenpakket als arrondissementscommissaris is erg zwaar. Hij moet zich o.a. met de organisatie van de lotingen bezig houden.

Conscience heeft moeite om zich aan te passen aan het nieuwe leven in Kortrijk. Hij beklaagt zich over het gebrek aan cultuur bij zijn stadsgenoten. Zijn boeken worden er amper gelezen. Gelukkig weet hij in ‘Café Belge’ op de Grote Markt een nieuwe vriendenkring op te bouwen. De levendige discussieavonden die ze er houden leveren stof op voor een serie nieuwe romans zoals ‘De Jonge Dokter’ en ‘Het IJzeren Graf’ alsook ‘Bavo en Lieveken’, één van zijn meest sociaal bewogen romans.

Herbeluister aflevering 5 op Klara.be.

Aflevering 6 - het doek valt

Op 19 september 1868 verhuist Conscience en zijn gezin naar Brussel om er hun intrek te nemen in de ambtswoning van het Wiertzmuseum te Elsene. Negen dagen eerder was hij bij Koninklijk Besluit officieel benoemd tot ‘Conservator van het Koninklijk Museum van Schilder- en Beeldhouwkunst van België’. Het hoofdstuk ‘Kortrijk’ wordt hiermee afgesloten. Het nieuwe hoofdstuk ‘Brussel’ kan beginnen.

Maar al meteen slaat het noodlot toe. Er breekt een tyfusepidemie uit, die ook het leven kost aan zijn jongste zoon, Hendrik. Enkele dagen eerder was hij ook al zijn oudste zoon Hildevert verloren aan ‘de vliegende tering’. Conscience belandt in een diepe depressie.

Maar het leven moet voortgaan. Zijn leed wordt wel verzacht door nieuwe Brusselse vrienden als zijn toekomstige schoonzoon Gentil Antheunis, Emanuel Hiel, Julius Hoste en vooral de jonge componist Willem De Mol. Vaak trekken ze er samen op uit voor lange trektochten in de Ardennen of de nabijgelegen Zennevallei waar hij de inspiratie vindt voor de eerste Vlaamse whodunit ‘Een verwarde Zaak’. En een reis naar Zwitserland levert zowaar de eerste Vlaamse toeristische roman op: ‘Levenslust’.

Het begin van de jaren zeventig is een enorm productieve periode voor Conscience. In 1872, publiceert hij niet minder dan 8 titels. Een jaar eerder had hij zijn invloedrijke roman ‘De Kerels van Vlaanderen’ gepubliceerd. Vanaf de lente van 1870 begint hij ook te werken aan een project dat al een paar jaar in de schuif lag, namelijk een opera.
Eind 1879 begint het achteruit te gaan. Door zijn wankele gezondheid moet hij alle uitnodigingen voor feesten en banketten weigeren. Waaraan hij echter niet kan ontsnappen is het grootse huldefeest dat voor hem georganiseerd wordt in maart 1881 naar aanleiding van zijn 100ste boekdeel, ‘Geld en adel’.

Wanneer hij op 10 september 1883 overlijdt in Elsene, is het hele land in rouw.

Herbeluister de slotaflevering op Klara.be.

Conscience in de Boekathon!

Conscience-biograaf Johan Vanhecke vindt dat men ten onrechte te weinig belangstelling heeft voor deze fantastische schrijver. In de Boekathon schudt hij dan ook enthousiast een heleboel weetjes uit zijn mouw:

  • Dankzij Conscience praten we nu nog altijd over Vlaamse literatuur. 'De Leeuw van Vlaanderen' is de tweede roman ooit die in België in het Nederlands werd gepubliceerd. De allereerste roman had Conscience trouwens ook geschreven - In 't Wonderjaar.
  • Hij heeft 71 werken geschreven, waarvan de eersten detective, reisroman, autobiografie. Conscience was thuis in alle genres, zelfs fantasy.
  • Zijn werken werden automatisch in het Duits, Engels en Frans vertaald. Hij was ‘wereldberoemd’ in zijn tijd, kreeg zelfs bezoek van de keizer van Brazilië.
  • Hij was een schrijver die bij de uitgave van zijn ‘honderdste boekdeel’ in Brussel gevierd werd door tienduizenden lezers. Waardoor Brussel voor een stuk moest worden afgesloten.
  • Hij stond aan de wieg van de eerste Vlaamse krant.
  • En ijverde voor het gebruik van het Vlaams in openbare besturen, in rechtszaken en in het onderwijs.

Herbekijk Johan Vanhecke in de Boekathon op VRT NU.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief