Erik Van Grieken

'Kan je gelukkig worden met behulp van Aristoteles?'- Paul Van Tongeren in Interne Keuken

Filosofie Interne Keuken

Paul van Tongeren is de kersverse Denker des Vaderlands. Naar aanleiding van zijn aanstelling verscheen er een boek, ‘Het wonder van de betekenis’, het verslag van een filosofisch verblijf op Kreta. Professor Van Tongeren gaf er cursus over de vraag 'Kan je gelukkig worden met behulp van Aristoteles?'

Denker des Vaderlands tijdens de coronapandemie

De taak van zo'n 'Denker des Vaderlands' is de mensen helpen met denken. 'De taak van de Denker des Vaderlands is de liefde voor filosofie met een groot publiek te delen', is de omschrijving die Van Tongeren het liefst hoort. Een heel centrale lijn in de vragen die hij zal proberen te stellen heeft te maken met ook het hoofdthema van het boekje 'Het wonder van betekenis'. 'In alles wat we ervaren als mens, zien we, voelen en horen we betekenis. Zeker rond de hele situatie van de Covid19-pandemie. Ik ga geen vragen over virologen en hun beslissingen stellen. Maar we merken dat we steeds ongeduldiger worden in deze periode, we vinden dat het allemaal te lang begint te duren, hoewel de tijd niet langzamer gaat. Ik stel dan vragen over wat zorgt er nu voor dat we de ene tijd korter of langer ervaren, wat is ongeduld eigenlijk, wat betekent wachten? Dat soort van vragen...', legt Van Tongeren uit.

In het corona-debat word je overstelpt met meningen, social media heeft er geen goed aan gedaan. Als journalist zeg je dan, laten we het over feiten hebben. Maar feiten zijn onlosmakelijk met meningen verbonden, blijkt uit het boek. 'Er zijn geen feiten die niet voor ons bestaan, alle feiten zijn overladen met betekenis. De filosoof moet het hebben over die betekenissen die we toekennen aan hetgeen er gebeurt', legt Van Tongeren uit.

Cursus: Geluk bij Aristoteles

In Kreta gaf Van Tongeren de cursus 'Geluk bij Aristoteles'. Aristoteles is één van zijn grote helden. 'Hij is een zeer hoopvolle en positieve filosoof, die zegt dat de wereld eigenlijk perfect in mekaar zit. En dat is schrikken als we zien hoe ver we van hem verwijderd zijn. Aristoteles zegt de natuur zit goed in mekaar, dat zie je toch, ondanks alle ellende die we meemaken, zie je dat er toch weer bloemen en blaadjes aan de bomen komen. En ook de mens zit goed in mekaar. Na het begin van de moderniteit en reformatie, werd de natuur als verwerpelijk gezien', gaat Van Tongeren verder. Maar na de holocaust kan je dat toch niet meer beweren? 'Als we zeggen 'het kan toch niet wat daar gebeurd is', dan drukken we uit dat daar iets tegennatuurlijks gebeurd is. En wat Aristoteles zegt is een consequente duiding daarvan: In de natuur zit het goed in mekaar, maar er is iets goed mis gelopen', weerlegt Van Tongeren.

In de tijd van Aristoteles werd er toch ook vermoord en gestolen? 'Het gaat om de manier waarop we het duiden. Bijvoorbeeld een moord kan heel goed als een vergissing geduid worden. Iemand vermoordt een ander omdat hij denkt daar iets mee te kunnen bereiken. De vergissing zit er in dat hij een verkeerd idee heeft van wat hij moet nastreven en Aristoteles zegt dat wij zo iemand beter moeten opvoeden. Opvoeding van kinderen gaat nog steeds volgens dat patroon. Je probeert hen te laten zien wat echt mooi is en niet alleen wat ze op dat moment mooi vinden. En dat gaat ook zo bij het ethische proces. We moeten zorgen dat ze het goede als goed zien', legt Van Tongeren uit.

'We moeten kinderen niet zozeer opvoeden in termen van de verboden, maar eerder moeten we een steeds vollere en rijkere interpretatie van wat het goede is nastreven. Dat is de Aristotelische filosofie. Ik heb ooit met het onderwijs erover gesproken en één van de rectoren zei: 'Dat is de pedagogie van het groene potlood'. Je kan met een rood potlood alles aanduiden wat fout is, maar het kan ook omgekeerd dat je met het groene potlood al het goede aanduidt. Aristoteles is van dat groene potlood dus', legt Van Tongeren uit.

Wat is geluk?

'Ik probeer met mijn cursus aan te tonen hoe we van Aristoteles vervreemd zijn.' Dat gelukstreven is dat niet een beetje doorgeslagen? We moeten ook niet overdrijven met geluk. 'Het gaat over hetzelfde waar we het net over hadden, het gaat om een zo rijk mogelijke opvatting van geluk te verwerven. Geluk is niet enkel: als we nog maar eens kunnen feesten en op een terras zitten.'

'Aristoteles heeft een vrij moderne kijk op geluk. Geluk is optimale zelfverwerkelijking. En hij legt dat dan uit: Wat is dan dat zelf? Wij zijn ten eerste voelende wezens. Een optimale verwerkelijking van onze sensibiliteit, betekent een fijngevoelige sensibiliteit ontwikkelen. Zorgen dat we nuance kunnen voelen, dat we niet alleen zwart en wit zien, maar ook alle schakeringen daartussen.

We zijn ook handelende wezens. Handelen gebeurt altijd tussen andere mensen in een samenlevingsverband. Je kan 3 niveaus onderscheiden: intiem (daar draait het om liefde), de samenleving van collega's en medeburgers (handelen is daar erkenning krijgen en erkenning geven) en we zijn wereldburgers (daar is handelen solidariteit). Liefde, erkenning en solidariteit als drie kenmerken van een optimale manier van handelen.

En tenslotte zijn we denkende wezens: zo goed mogelijk proberen denken', legt Van Tongeren uit.

'Iemand die het geluk zoekt zou moeten proberen zo fijngevoelig mogelijk te voelen, zoveel mogelijk in liefde, erkenning en solidariteit te handelen en zo goed mogelijk te denken. En in de mate dat het lukt zal je daarvan genieten. En het genot daarvan is geluk en dat is mijn eigentijdse vertaling van wat Aristoteles zegt', sluit Van Tongeren af.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief