Frank Westerman filosofeert over hemel en hel, verleden en toekomst in 'De kosmische komedie'

Non-fictie Klara

Net op het moment dat Frank Westerman zijn nieuwe boek ‘De kosmische komedie’ uitbrengt, wordt het heel druk in de ruimte. 'Er is geen causaal verband!' lacht de Nederlandse schrijver in Pompidou.

Hemel & Hel

Westerman groeide op in de 'achtertuin' van Kamp Westerbork. Zijn ouderlijk staat er 8 km vandaan. Westerbork kennen we door die morbide geschiedenis, waar Joden uit Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog werden opgesloten vooraleer ze op transport naar de concentratiekampen werden gezet. Nu staan er 14 reuzegrote schotelantennes die met een oor luisteren naar kosmische ruis, 'de echo van de oerknal'. Hij was er als kind door gefascineerd. Daar stonden dus de wachttorens, de prikkeldraad, daar heeft Anne Frank strafarbeid moeten verrichten in barakken voor ze, samen met haar familie en 102.000 anderen, werd afgevoerd via een spoor dat door de nazi’s de Himmelfahrtsallee werd genoemd. Nu is het kamp vervangen door schotels waarmee hemelwaarts wordt gekeken.

'Dat is die enorme paradox in je boek, dat je enerzijds die geschiedenis hebt van dat doorgangskamp en anderzijds het toekomstbeeld dat daar wordt gecreeërd', merkt Chantal op.

'Ik ben op zoek gegaan naar de verbanden en die lagen er voor het oprapen: het futuristische van de sterrenwacht in Westerbork, ver van de bewoonde wereld omdat het niet gestoord mag worden, een ground control, het is een zenuwcentrum gebouwd in 1970. Het ontwerp komt uit Star Trek, het is zeshoekig en weerkaatst de wolkenlucht, het is een kristal dat uit de aarde is gebarsten, klein, je zou er zo aan voorbijlopen. In zijn architectuur is het buitenaards. Daartegenover is, als enig bewaard en overgebleven restant van het kamp Westerbork, de kommandantsvilla, waar een SS-er woonde samen met zijn minnares. Het huis is totaal vervallen en daarover is nu een glazen kap gezet, het is gefixeerd, en het is alsof die twee gebouwen knipogen naar elkaar. Het is hemel en hel die hier bij elkaar komen. Daar ben ik naar op zoek gegaan in dit boek', vertelt Westerman.

'Er is geen groter projectiescherm dan de sterrenhemel'

Een belangrijk figuur in 'De kosmische komedie' is Jan Oort. Hij was sterrenkundige en geniet nu nog van een nationaal heldenstatus in Nederland. Hij heeft ontdekt dat het Melkwegstelsel ook draait en een spiraalvormige structuur heeft en dat wij ergens in die buitenwijken van het zonnestelsel draaien.

Westerman heeft in zijn boek ook die lange lijnen uit de geschiedenis willen trekken, vanaf Galileo die in 1610 ontdekt dat niet het hele universum rondom ons draait. Het idee van 'uitverkoren' komt op losse schroeven te staan en Jan Oort vergroot dit in de 20ste eeuw. Oort maakt met radiotelescopen de eerste kaart van het Melkwegstelsel en dan zie je hoe ver weg van het centrum, waar een zwart gat zit, wij zweven. 'Er is geen groter projectiescherm dan de sterrenhemel', vindt Westerman.

'Sterrenkijken is poëzie, verwondering en verbeelding'

De Italiaanse astronoom Schiaparelli beweerde kanalen ontdekt te hebben op Mars. Eind 19de ontstond zo de idee van leven op Mars, de marsmannetjes en de science fiction die in de literatuur een enorme vlucht neemt. Westerman houdt het in zijn boek liever bij science-non-fiction, omdat de werkelijkheid al gek genoeg is.

Frank Westerman ontmoette astronauten over de hele wereld waaronder de eerste ruimtewandelaar, de Rus Alexei Leonov. Hij verklaart later dat 'hij in de hemel is geweest, om zich heen heeft gekeken en geen God heeft gezien'. Het was in volle koude oorlog en dus ook een ideologisch gekleurde uitspraak. Later zou Leonov vertellen dat hij geloofde dat er meer was tussen hemel en aarde dan wat we vermoeden. Dit is een mooie omkering. Je hebt ook het omgekeerde: de uitvinder van V2, nazi Wernher von Braun, die als eerste een object, nl. een bom, de ruimte inschiet!

De kolonisatie van de ruimte

Het is ondertussen heel druk in de ruimte. 'Wat vind je van al die initiatieven?', vraagt Chantal hem nog. 'We hebben een totale fixatie op Elon Musk en Jeff Bezos,' verzucht Frank Westerman. 'Ik ben naar een congres in India gegaan waar al die astronauten waren. Dan blijkt dat India al een satelliet rond Mars heeft! Die staat ook op een biljet van 2000 roepie. Aan de ene kant staat Mahatma Gandhi met zijn omslagdoek, zijn bril en zijn pacifisme en dan anderzijds Mangalyaan, sanskriet voor ‘marswagen’.'

'Waarom doen ze dat? Omdat China al op Mars is. En Japan. En Israël op de maan. Die zijn dus allemaal verwikkeld in een nieuwe ruimtewedloop: niet die van de Koude Oorlog, maar een kolonisatie van de vreemde kusten van het zonnestelsel. Die is nu gaande. Wij betalen als belastingbetalers mee aan een hotel op de maan.'

Waarom willen dit? Is het vanuit dezelfde drijfveer als het bevaren van de oceanen, als een ontdekkingreis, vanuit de zucht naar het onbekende. Sterrenkijken is verwondering maar ook beheerte, planeten als verboden vruchten.

Op de vraag of hij gelooft dat er leven op Mars is, antwoordt Westerman: 'Als er geen leven op Mars is, dan gaan we het er brengen!'.

Chantal Pattyn over 'De kosmische komedie'

'Ik ben een fan van Frank Westerman. Altijd benieuwd naar zijn nieuwe thema. En dan genieten van de manier waarop hij je als lezer meeneemt door de lagen van de geschiedenis. In 'De kosmische komedie' kijken we samen met Westerman naar de sterren. Dat deed hij als kleine jongen al in de bossen rond Westerbork. Het doorgangskamp waar Anne Frank zat is een plek waar het gruwelijke verleden eerst werd toegedekt en waar vervolgens met high tech het heelal werd bestudeerd. Westerman slingert je in een baan rond en op de aarde. Van Galileo Galilei tot kosmonaut Aleksej Leonov, van de ontdekking van de big bang door de Leuvense pater George Lemaître tot een bezoek aan de ExoMars2. Nu steenrijke grote jongens niet rap genoeg op Mars kunnen geraken, stelt Westerman dat het licht op de troep en de misère op aarde des te schrijnender wordt.'

Herbeluister hieronder Frank Westerman in Pompidou op klara.be.

Eerder zat Frank Westerman in Interne keuken op Radio 1. Een gesprek dat je hier kan herbeluisteren.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief