Erik Vlaminck en Nele Hendrickx over de nieuwe canon van Nederlandstalige literatuur

#canon Klara

Op 26 juni 2020 maken de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde en Literatuur Vlaanderen een nieuwe canon van de Nederlandstalige literatuur bekend. Over de zin en onzin van een canon praat Nicky Aerts met schrijver Erik Vlaminck, voorzitter van de canoncommissie, en met Nele Hendrickx, directeur van het Letterenhuis in Antwerpen. Welke boeken komen dit jaar in de nieuwe canon van de Nederlandstalige literatuur?

Vijf jaar geleden stelden ze een eerste versie voor. Je kan die lijst bekijken op literairecanon.be. Maar de canoncommissie neemt de selectie om de vijf jaar onder de loep en stelt dan aanpassingen voor. 'De bedoeling van de canon is met een groep van experten, professoren, schrijvers, mensen die hun hele leven met literatuur bezig zijn dus, een suggestieve lijst te maken. Het gaat enkel over de canon van de Nederlandstalige literatuur, en dus geen cultuur of dergelijke. We zeggen ook duidelijk dat 'de canon' eigenlijk niet bestaat. 5 jaar geleden barstte er een discussie los omdat het te beperkend en niet volledig zou zijn. De commissie was tegelijk blij met de discussie daarover want zo werd er weer over oudere literaire werken gesproken en kregen ze weer aandacht', vertelt Erik Vlaminck in Pompidou.

Het Letterenhuis, is het letterkundig literaire archief en museum van Vlaanderen. Ze verzamelen alles wat met boeken te maken heeft (brieven, foto's, objecten van op covers…). Eigenlijk die dingen die niet op de canonlijst komen, want daar mogen geen egodocumenten zoals brieven en dagboeken op staan. De canon gaat over heel de Nederlandstalige literatuur. Het Letterenhuis focust enkel op Vlaamse literatuur. Maar zij doen dus nuttig onderzoek voor de canondiscussie, want zo wordt vaak duidelijk waarom bepaalde boeken echt in die canon thuis zouden horen.

In 2002 werd er in Nederland al een canon gemaakt. Maar de canon die in Vlaanderen in 2015 verscheen gaat dus nog steeds over Nederlandstalige literatuur maar vanuit Vlaams oogpunt. 'De canon wordt helaas nu nog steeds veel te weinig gebruikt in de lerarenopleiding', volgens Vlaminck.

Wat zijn de criteria om in de canon opgenomen te worden? 'De verhalen, de structuur, de manier waarop het gebracht wordt, want er zit ook poëzie in die canon en er zit veel menselijke kennis in', zegt Erik Vlaminck. Hij licht hieronder 4 criteria toe:

  • Criterium 1: het moet om een literair werk gaan, niet om auteurs, dat moet minstens 25 jaar oud zijn, om wat afstand te kunnen nemen, de waan van de dag mag niet meespelen
  • Criterium 2: de auteur moet dood zijn
  • Criterium 3: Het moet oorspronkelijk een Nederlandstalig werk zijn en daar heeft Erik Vlaminck het moeilijk mee omdat er Vlaamse auteurs zijn die prachtige werken geschreven hebben, maar oorspronkelijk in het Frans.
  • Criterium 4: We maken geen keuze tussen kinder-en jeugdboeken. Jeugdboeken zijn namelijk een heel recent verschijnsel, die is men pas in de jaren 70 beginnen te schrijven. 'In Vlaanderen hebben we een hele groep heel belangrijke jeugdauteurs (Anne Provoost, Bart Moeyaert,…) als zij een goed jeugdboek geschreven hebben, dan is dat gewoon een heel goede roman en dat zou ook in die canon moeten kunnen staan', zegt Vlaminck

Moeten liedjesteksten ook in de canon? Zoals Wannes Van de Velde? Voor Erik Vlaminck moet dat kunnen, omdat poëzie ook in de canon zit.

De criteria zijn sinds 2015 niet veranderd, maar wel opnieuw besproken. Er is een masterscriptie gemaakt over de commentaren op de vorige canonlijst. En dat was erg handig. Het was een hele lange lijst. Die canon uit 2015 werd ook in Nederland besproken en daar kreeg je meteen andere accenten in de discussie. Deze canon is uiteraard gemaakt vanuit Vlaams perspectief.

Een andere kritiek is, dat er heel weinig vrouwen op de lijst staan. In bepaalde periodes was het gewoon minder mogelijk voor vrouwen om boeken te schrijven en uit te geven. En het boek moet gepubliceerd zijn om op de lijst te kunnen komen. Erik Vlaminck vindt het even stuitend als de critici, maar 'je kan de geschiedenis helaas niet herschrijven', zegt hij.

Klara-collega Heleen Debruyne vindt dat een gemakzuchtig argument. 'Je kan je best doen om te zoeken naar wat er tussen de plooien van de geschiedenis gevallen is. De canon is geen neutraal proces, die wordt gemaakt door critici en lezers en die zijn ook vooral mannelijk.' Erik Vlaminck volgt Heleen daarin en geeft toe dat er voorlopig geen verandering in is. Heleen heeft een paar suggesties: 'Waar is Virginie Loveling? Haar werk is nog steeds zeer leesbaar'. Erik zegt dat er over haar werk gediscussieerd werd, 'de werken die op tafel lagen waren egodocumenten, oorlogsdagboeken en dat kan niet mee op de lijst. En inderdaad dan moet er misschien eens over de criteria nagedacht worden.' 'Maria Rosseels, 'Dood van een non', er werd in die tijd schamper over haar werk gedaan, maar het is een goed geschreven boek over de verstikkende tijdsgeest van toen, je kan er nog iets uit leren', voegt Heleen toe. 'En waar is Barbara Ogier, die in de late 17e eeuw was toegelaten tot de Antwerpse Kamer van de rederijkers, 'De Olijftak' en dat was toen al heel speciaal en is echt wel een verhaal waar jongeren van opkijken als je het hen vertelt', vult Heleen aan. 'Literatuurwetenschappers zouden best verder zoeken dan ze nu doen. Jane Austen is niet uit het niets gekomen, blijkt nu uit een nieuwe Engelse literatuurstudie, 'want ze heeft zich door andere vrouwelijke schrijvers laten inspireren. En die vrouwen heeft men nu onderzocht en weer aandacht gegeven', besluit Heleen.

''De dijkgravin' van Marie Gevers is ook een heel mooi boek', vult Erik Vlaminck zelf aan, 'een boek dat zich in de jaren 30 in de Rupelstreek afspeelt, maar het is oorspronkelijk in het Frans geschreven en dus mag het volgens de criteria niet op de lijst komen.'

' We waren in 2015 helemaal klaar met de lijst en toen overleed Jef Geeraerts en werd het boek 'Gangreen 1' van Geeraerts toegevoegd aan de lijst, dat werd de 'plus 1'. En dan barstte er een nieuwe discussie los: Wat doe je met auteurs waar je door de biografie moet constateren dat die auteur kantjes had die niet zo prettig zijn. En daar zeggen de experten over: dat maakt niets uit, we kijken naar het werk. Maar door Jef Geeraerts is het tot een behoorlijke discussie gekomen, want dat boek is echt koloniaal machtsdenken en je kan er ook een '#metoo' plakkertje op kleven', zegt Vlaminck.

Nele Hendrickx van het Letterenhuis zegt, dat we 'niet zomaar de geschiedenis mogen weg censureren. Je moet dat wel duiden en er context rond geven, anders leren we er ook niets uit.'

De canon dient dus als inspiratielijst voor leraren, lerarenopleidingen, uitgeverijen, mensen die met cultuur bezig zijn. Er is onderzocht naar wie die canon effectief gebruikt. 'Een aantal van die werken die op de canonlijst staan zijn na 2015 opnieuw uitgegeven en dat was de bedoeling', zegt Vlaminck. 'In de stations of op luchthaven zie je alle klassieke werken uit de Engelstalige literatuur staan, het zou mooi zijn als dit ook met de Nederlandstalige klassiekers zou kunnen gebeuren', wenst Vlaminck.

2020 is het jaar van de nieuwe canon en er is dit jaar niemand plots overleden, maar ze willen de 'plus 1-plek' wel open laten 'voor wat we hebben gemist', zegt Vlaminck. De vraag is hoe de info voor die 'plus 1-plek' binnen zal komen en daar kan de commissie weer iets uit leren. 'Er zit wel wat verschuiving in die canon na 5 jaar: 4 werken zijn vervangen door 3 anderen en 7 auteurs zitten er nu nog wel in maar met een ander werk', vult Vlaminck aan.

Het woord 'canon' heeft een negatieve bijklank gekregen door het idee van de politiek om een Vlaamse canon uit te werken. 'Als het een instrument wordt, dan ben ik op mijn hoede', zegt Nele Hendrickx. Erik Vlaminck zegt dat we in Vlaanderen allerlei en al vaak problemen hadden met Vlaams Erfgoed door ideologische redenen. 'De commissie wil gewoon een lijst presenteren zonder ideologische doeleinden', besluit hij.

Vanaf 22 juni 2020 stelt Espresso een hele zomer lang alle 50 werken uit de nieuwe canon voor.

Herbeluister het hele interview op Klara.be

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief