'Er waren toen ook lockdownfeestjes' - Joren Vermeersch schreef over de Zwarte Dood die in 1349 een derde van de bevolking trof

Boekenmarathon VRT NU

In 1349 werd ook Vlaanderen getroffen door een catastrofe die een derde van de hele Europese bevolking meenam in het graf: de Zwarte Dood. Historicus Joren Vermeersch schreef er een boek over: '1349, hoe de Zwarte Dood Vlaanderen en Europa veranderde'.

Bronnen

In het eerste deel van het boek gaat Vermeersch op zoek naar sporen van die ramp en in het tweede deel ervan toont hij aan hoe die ramp de maatschappij in Europa en Vlaanderen diepgaand getransformeerd heeft. Het verhaal van de pest wordt vanuit een historisch perspectief verteld, het is non-fictie, maar 'ik heb wel geprobeerd het boek zo literair mogelijk te maken. Het verhaal is dermate spectaculair, de werkelijkheid overtreft de verbeelding op sommige momenten in de geschiedenis en dit is één van die momenten', vertelt hij aan Tom De Cock in De Boekenmarathon.

'Was het overal even erg?', wil Tom weten. 'Dit is moeilijk te achterhalen, je zit met bronnenschaarste: ik heb letterlijk alle archieven uit die periode geplunderd. Er zijn wel sprekende literaire bronnen en wettelijke bronnen die getuigen van de ramp zoals bijvoorbeeld een brief van de Graaf van Vlaanderen aan Brugge, van augustus 1349, waarin hij de opdracht geeft om noodkerkhoven aan te leggen buiten Brugge met de afmetingen van, omgerekend, 6 voetbalvelden'.

Soms is het ontbreken van een bron ook een aanwijzing. Zo eindigen sommige nauwkeurig bijgehouden registers omdat er zo'n chaos was. Zoals de stadsrekeningen die zeer belangrijk waren, vuistdikke, met leder mooi versierde boeken, die ontbreken zowel in Brugge als in Gent voor het jaar 1349. Klerken hingen dood, rekeningen werden niet meer bijgehouden.

Brugge was toen een wereldstad met 35.000 inwoners, Gent was na Parijs de grootste stad boven de Alpen met ongeveer 60.000 inwoners, groter dan Londen en de grote Duitse toenmalige steden.

Het einde van de wereld

'Dat klinkt als het einde van de beschaving', merkt Tom op. Dat was toen inderdaad zo. Op het piekmoment van die epidemie die 3 maanden duurde en niemand ontzag, arm én rijk, hadden de mensen het gevoel dat de wereld zou vergaan. Dit heeft aanleiding gegeven tot bizarre psychologische uitspattingen zoals zelfhaat, mensen die in lange stoeten door de straten trokken en zichzelf geselden om de wraak van God af te smeken. Men zocht een zondebok en vond die bij de Joden. 'Als we die zondebok elimineren dan zal ook die plaag voorbijgaan. Er waren vervolgingen en uitroeiingen in Antwerpen, Leuven en Brussel. Jan van Boendale, de schepen-klerk van Antwerpen heeft er als ooggetuige over geschreven. Er was enorm veel stress in de maatschappij toen die het slechtste maar ook het beste in de mens naar bovenhaalde zoals de heldenmoed-verhalen van priesters, broeders en zusters die de zieken bleven verzorgen in de hospitalen.'

Parallellen met vandaag

De belangrijkste parallel is eigenlijk dat die pandemieën het product zijn van een economische globalisering. De Zwarte Dood ontstond ook in Centraal-Azie, Kirgizië, en is via de zijderoute in Europa geraakt. Een ander parallel: lockdownfeestjes had je toen ook, daar bestaan literaire bronnen van. Denk aan de 'Decamerone' van Boccaccio waarin hij beschrijft dat hij zich opgesloten had in een landhuis in de heuvels buiten Firenze en zich overgaf aan lekkere wijnen en mooie vrouwen. Er is, in de nasleep van de Zwarte dood, een enorme opflakkering geweest van hedonisme, van een collectieve opluchting die ontaardde in feestgedruis.

Hoe zijn we ervanaf geraakt van die zwarte dood? 'Ze is uitgewoekerd. Die bacterie, de pest was geen virus, die heeft een soort van meta-intelligentie: ze roeit de gastheer niet volledig uit zodat ze kan terugkeren wat nadien ook een paar keer is gebeurd. Om de 10 à 15 jaar waren er echo-epedimieën', vertelt Vermeersch.

Blijvende impact?

De pandemie heeft gezorgd voor een omwenteling van de economie: met minder dan een derde van de bevolking (en werkkrachten) heeft dit gezorgd voor een economische revolutie en daardoor ook voor een politieke revolutie.

Het heeft ook het denken van de mensen veranderd: dat collectieve trauma heeft de kiemen gezaaid voor de twijfel aan de dogma's van de katholieke kerk. Wat er niet is veranderd is de mens zelf: velen hadden gedroomd van een betere wereld na dat collectieve trauma: 'We gaan naar een nieuw tijdperk, het einde van alle oorlogen' maar daar bleek niets van aan want in 1355 zijn de Europese oorlogen in alle hevigheid herbegonnen. 'Ook corona zal de maatschappij en de economie veranderen maar de mens zal altijd de mens blijven', vertelt Vermeersch.

Toch sluit hij af met een vrolijke noot: niet met een lockdownfeestje 'maar gezien de zwarte dood ons niet op de knieën heeft gekregen dan zal corona dit ook niet kunnen...'

De toekomstplannen van Joren Vermeersch?

Joren Vermeersch is ook actief in de politiek maar 'is hier in de hoedanigheid van schrijver', benadrukt hij. Zijn volgende boek zal ofwel een literaire geschiedenis van de volledige 14de eeuw worden ofwel een literaire geschiedenis van een land dat zijn passie wegdraagt omdat hij er gestudeerd heeft, nl. Portugal. Meer bepaald: een geschiedenis van het Portugese maritieme rijk, van opkomst tot verval, waar er trouwens heel veel linken te leggen zijn met Nederland en Vlaanderen.

Bekijk Joren Vermeersch in De Boekenmarathon op VRT NU.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief