'Een genadeloos boek' - Christophe Vekeman over 'Kruis of munt' van Jo Boer

Fictie Klara

Te weinig vrouwen in de canon van de Nederlandse literatuur? Christophe Vekeman heeft een suggestie voor de samenstellers: zet er 'Kruis of munt' van de Nederlandse schrijfster Jo Boer in. 'Een genadeloos boek'. Waarom? Lees zijn overdonderende recensie:

Je reinste canonvoer

'Het eerste deel van Les chemins de la liberté, de bekende romantriptiek van Jean-Paul Sartre, verscheen onder de titel De jaren des onderscheids in het Nederlands in 1949. Vertaalster was Jo Boer, die in datzelfde jaar haar roman Kruis of munt publiceerde, waarmee zij de allereerste winnaar van de Vijverbergprijs werd, in de jury waarvan onder meer Ferdinand Bordewijk zetelde.

Boeiende informatie allemaal, al dien ik er onmiddellijk aan toe te voegen dat wie zich louter op basis van deze gegevens een met de werkelijkheid strokend beeld van Jo Boer of van haar bekendste – zij het, tot voor vandaag, ook allang weer vergeten – roman Kruis of munt zou willen vormen, voor een onmogelijke opdracht staat.

Met de wel als ‘zakelijk’ omschreven strakke stijl van de auteur van Blokken, Knorrende beesten en Bint heeft de weliswaar volstrekt onsentimentele maar toch sensitieve schrijfkunst van Jo Boer immers bitter weinig uitstaans, en aan Jean-Paul Sartre had zij een godsgloeiende hekel. Aan Sartres eegade Simone de Beauvoir trouwens ook, zoals blijkt uit het volgende citaat: ‘Ik vind Simone de Beauvoir ondanks al haar gewichtdoenerij een rijkelui’s dame, die nooit wat dan ook geschreven zou hebben, had zij Sartre niet willen imponeren met haar modernisme.’

Met modernisme heeft Kruis of munt van de in 1907 in het Javaanse Soerabaja geboren Johanna Maria Boer inderdaad niet veel te maken: om dit meesterwerk recht te doen, dienen wij juist vergelijkingen te laten aanrukken met de veelal naturalistisch georiënteerde kleppers uit onze Nederlandstalige letterkunde. Mede door het feit dat dit op eigen kindertijd en jeugd geïnspireerde verhaal over Jopie Landman zich deels in Nederlands-Indië, deels in Den Haag afspeelt, doet het boek bijvoorbeeld denken aan Louis Couperus, zeker wanneer je ook nog de zeer grote, zware schaduw van het noodlot die over de roman ligt meerekent, alsmede thema’s als verborgen of verdrongen homoseksualiteit, erflast en wild om zich heen slaande waanzin.

Maar ook de vergelijking met Marcellus Emants dringt zich op, gezien de scherpe, fijne, nietsontziende psychologie die Boer aan de dag ligt bij het peilen en doorgronden van haar personages. Deze schrijfster durft waarlijk alles aan terwijl zij duikt in de zielen en de geesten en de harten van de ongelukkigen die haar roman bevolken, ze gaat geen modderpoel, geen slijkveld, nee, geen gifzee uit de weg, en schrikt er niet voor terug om ook de lezer onweerstaanbaar met zich mee in haar woelige taalbad te trekken. En de lezer zelf? Die gaat met veel plezier kopje onder, en die geniet van de ademnood die deze worgroman hem bezorgt.

Waar gaat Kruis of munt over?

Over moederhaat. Over haat, wil dat zeggen, die heerst tussen moeder en dochter. En wie nu bij deze korte samenvatting van de inhoud zou denken aan het in 1941 verschenen Mildred Pierce is er opníéuw aan voor de moeite, want in vergelijking met Kruis of munt valt de roman van James M. Cain hooguit een enigszins stekelig sprookje te noemen. Bij Jo Boer treffen wij een moeder aan die zózeer walgt van de daad waaruit haar dochter is geboren, en zózeer van de man die haar voordat het kind geboren werd begrijpelijkerwijs verlaten heeft, dat zij van de weeromstuit geen andere keus ziet dan niet enkel ín het kind de vader te verachten, maar zich ook, tezelfdertijd, een vorm van bijzonder ziekelijke moederlijke ‘liefde’ eigen te maken, welke liefde samenvalt met volslagen, bij momenten bijna seksueel gekleurde bezitsdrang.

Lees verder op klara.be


Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief