Jürgen Pieters beschrijft de verschillende manieren waarop literatuur kan troosten

Non-fictie Klara

In moeilijke tijden biedt literatuur een houvast, stelt Jürgen Pieters vast in 'Een boekje troost,' verschenen bij Borgerhoff & Lamberigts. Het onderzoeksonderwerp van Pieters, professor literatuurwetenschap aan de Universiteit Gent, werd plots 'hip' tijdens de coronacrisis: het woord is overal. Maar hoe kan literatuur precies troosten in deze tijd? Hij sprak erover met Heleen Debruyne in Pompidou op Klara.

Troost was vroeger rationeel

Pieters begint in zijn boek bij Homeros, en in die literatuur wordt het concept 'troost' nog helemaal anders ingevuld. 'Onze opvatting van wat literatuur is, is sinds Homeros niet zo sterk veranderd, maar wat we van troost verwachten is wél fundamenteel veranderd,' vertelt Pieters. Bij Homeros en ook bij andere literaire teksten uit de Oudheid is troost argumentatief, zeer rationeel.

'Vandaag moet je emotioneel intelligent zijn om te troosten, moet je je proberen inleven in de pijn van iemand anders en moet je ook de authenticiteit van die pijn ook proberen aanvoelen. In traktaten uit de Oudheid wil men dat juist niet. Je moet weg geraken van pijn: dat is maar een illusie, je moet stoppen met emotioneel zijn en terug bij je verstand komen.' Volgens professor Pieters haal je vandaag dus best geen advies uit antieke troosttraktaten.

Wanneer is troost niet gepast?

Troost is niet altijd goed. In zijn boek haalt Jürgen Pieters ook een citaat van Germaine Greer aan, die zegt dat er bepaalde dingen zijn waar je niet voor getroost wil worden, bijvoorbeeld voor de Holocaust of andere gruwelen. Dan geef je het verzet op en dan leg je je erbij neer. 'Troost is een vorm van aanvaarding, en misschien zelfs van berusting,' verklaart Pieters.

'Susan Sontag vocht in het einde van haar leven tegen verschillende vormen van kanker. Haar zoon, die ook kanker heeft gekregen, beschrijft hoe hij dat zelf ervaren heeft. Hij heeft vaak geprobeerd om zijn moeder te troosten, maar ze wilde het niet, want troosten betekent in een zekere zin ook opgeven en aanvaarden dat er iets anders moet worden bekeken.'

De troost van het pessimisme

'Als je zegt dat je bezig bent met 'literatuur en troost', dan denkt men automatisch aan zeemzoeterige boeken,' vertelt Pieters. 'Terwijl net de boeken van auteurs die eerder een donkerte en troosteloosheid uitstralen, zoals Seebald, Coetzee, Houellebecq, juist een vorm van troost blijken te brengen.'

Herman De Coninck heeft het over 'de troost van het pessimisme'. 'De troost van het pessimisme gaat over het accepteren van het onvermijdelijke van lijden en het onvermijdelijke van het einde,' legt de professor uit. 'Dat is eerder een pessimistische kijk op de werkelijkheid - hoewel die mensen zullen zeggen dat ze realisten zijn - maar wie die visie aanhangt, vindt net troost in het feit dat ze het negatieve aanvaarden en uit die aanvaarding putten ze de kracht om verder te gaan.

Beluister het volledige gesprek in Pompidou hieronder.

In 'De wereld van Sofie' op Radio 1 vertelde hij al over het belang van 'bibliotherapie', ofwel over de manier waarop boeken het belang van patiënten kunnen bevorderen. Meer over dat gesprek vind je hier.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief