'Het zout der aarde' van de Poolse schrijver Jozef Wittlin is heruitgegeven - Karen Billiet vertelt waarom het boek nog steeds de moeite waard is

Fictie Klara

De Poolse schrijver Jozef Wittlin gaf de onbekende soldaat uit de Eerste Wereldoorlog een gezicht in 'Het zout der aarde'. Na meer dan 80 jaar verschijnt er een nieuwe Nederlandse vertaling van het boek bij Wereldbibliotheek. Karen Billiet las het boek en vertelt erover in Pompidou.

Wie is Jozef Witlin?

Jozef Wittlin is geboren 1896 in Galicië, een regio die nu tot Oekraïne behoort, maar toen deel uitmaakte van het Habsburgse Rijk. Tijdens het interbellum werkte hij als journalist en hij is in die periode beginnen reizen door Italië, Joegoslavië en Albanië.

Heruitgave, 83 jaar later

Je hebt het wel vaker: boeken die decennia lang uit de aandacht verdwenen zijn en plots weer heruitgegeven worden. In dit geval was het de Nederlandse germaniste, Madeleine Rietra, die deel uitmaakt van het Internationale Joseph Roth Genootschap, die zorgde voor een heruitgave. Joseph Roth is zelf een auteur die de laatste jaar aan een opmars bezig is, ook in België met Els Snick die voor hem pleit. Wittlin was een heel goede vriend van Roth. Zij kwamen uit dezelfde regio en zijn beiden tijdens de Eerste Wereldoorlog in Wenen beland waar ze studeerden en elkaar hebben leren kennen. Een vriendschap die tot de dood van Joseph Roth in 1939 is blijven duren.

Madeleine Rietra gaf een lezing over die vriendschap en in het publiek zat de dochter van Jozef Wittlin. Ze vertelde hoe erg ze het vond dat de enige voltooide roman van haar vader die ooit werd uitgegeven niet meer te verkrijgen was. Rietra heeft er voor gezorgd dat dit opnieuw het geval zou zijn en is hiervoor gaan aankloppen bij de uitgeverij Wereldbibliotheek die er oren naar had omdat er een link is tussen dit boek en Nederland.

Jozef Wittlin was, net als Jospeh Roth, joods. Wittlin heeft dit boek in de jaren 30 in het Pools gepubliceerd. Hij was na zijn studies teruggekeerd naar Polen, was getrouwd met een Poolse en schreef in het Pools. Joseph Roth wilde dat dit boek ook gelezen zou worden in Duitsland. Het waren de jaren 30: boeken van Joodse auteurs lagen niet goed in de markt. Een deel van de Duitse boekenwereld had zich ondertussen in Amsterdam gevestigd. Daar was er een uitgeverij Allert de Lange die een afdeling voor verbannen Duitse auteurs had en ook de boeken van Joseph Roth uitgaf. De uitgeverij bracht toen ook de Duitse vertaling van dit boek en er werd kwam ook een Nederlandse vertaling die zeer goed werd onthaald, zelfs in die mate dat de naam van Wittlin circuleerde als kanshebber voor de Nobelprijs Literatuur.

Enige voltooide werk

Wittlin was journalist, vertaalde boeken en hij wou zelf ook een boek schrijven over de Eerste Wereldoorlog die hij heeft meegemaakt. Hij zag dit boek als eerste deel van een trilogie: deel 1 is er gekomen. Deel 2 en deel 3 stonden op het punt uitgegeven te worden toen de situatie in Europa voor Joden moeilijker werd. Hij was in 1939 uit Polen vertrokken, bij de Duitse inval, belandde in Frankrijk en hij had een koffer mee met de manuscripten van deel 2 en deel 3, inclusief alle research die hij hiervoor had gedaan. In 1940 vallen de Duitsers Frankrijk binnen en Wittlin probeert vanuit Zuid-Frankrijk naar Amerika te vluchten. Hij had zelfs tickets om op een Engels schip te stappen maar iedereen wilde weg op dat moment en er waren een aantal Poolse hoogwaardigheidsbekleders die voorrang kregen. De koffer met die manuscripten stond al op de boot en werd over boord gegooid, in het water. Jozef Wittlin is uiteindelijk wel in Amerika geraakt en heeft nog tot 1976 geleefd. En heeft zijn hele verdere leven geprobeerd die trilogie af te werken. Dit is niet gelukt, hij is ook depressief geworden.

De kleine man in de Groote Oorlog

Bijzonder aan het boek is dat je het verhaal krijgt van de andere kant van de oorlog, Galicië ligt in het Habsburgse Rijk dat aan de zijde van Duitsland streed. Wittlin legt erin uit hoe die beslissing om de oorlog te verklaren aan Servië ingrijpt in het leven van de kleine man. Hij zoemt in op een heel klein dorpje in Galicië, op een man: Piotr Niewiadomski. Zijn familienaam betekent vertaald: 'incognito'. Vergelijk het met de 'Everyman' van Philip Roth: niet al te snugger, met een heilig geloof in de Keizer en in God. Hij ziet opeens heel veel treinen passeren, waar soldaten opzitten die tegen de Russen gaan vechten. Na een paar dagen komen die treinen terug, de chique Habsburgse soldaten zien er verfromfraaid uit, ze hebben flink op hun donder gekregen. Piotr beseft: het begint hier fout te lopen. Plots wordt hij zelf voor medische keuring opgeroepen en niet veel later zit hij zelf op die trein richting Hongarije waar hij een militaire opleiding krijgt. Het is de eerste maal dat hij door dat grote rijk reist en met andere talen in contact komt. Karen Billiet: 'Het is die ervaring van die kleine man die Wittlin op zo'n fantastische manier beschrijft. Ik heb bij het lezen altijd een schriftje bij waarin ik mooie zinnen overschrijf omdat ze raak formuleren. In dit geval was ik bijna heel het boek aan het overschrijven. Omdat hij op een heel virtuose manier kan beschrijven wat er in iemand omgaat, hoe gek en absurd zo'n oorlog is. Zo vraag Piotr zich af: als wij aan het vechten zijn tegen de Russen omdat ze ortodox zijn, hoe komt het dan dat de Roemenen die ook ortodox zijn met ons meevechten?'

Wittlin staat bekend om zijn research. Zo'n detail uit het boek is de zonsverduistering in augustus 1914 die de diepgelovige Piotr ervaart als een soort bijbels teken, het gebeurt dan ook net op de dag dat de kansen keren voor het Habsburgse Rijk en de Paus sterft.

'Het is zo fantastisch om een geweldig boek van een onbekende schrijver te ontdekken, waarvan je je afvraagt hoe het komt dat we dit collectief uit het oog zijn verloren, maar waarvan je tegelijk ontdekt hoe goed het nog is', vertelt Karen.

Herbeluister hieronder Pompidou over 'Het zout der aarde' van Jozef Wittlin.


Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief