In zijn roman 'De draaischijf' rekent Tom Lanoye af met de mythe dat collaborateurs in de Tweede Wereldoorlog arme schapen zijn

Fictie De Afspraak

‘Ik had me de dag waarop ik word begraven heel anders voorgesteld’. Aan het woord is Alex Desmedt, bezeten door toneel. Tijdens de bezetting wordt hij benoemd tot directeur-generaal van de Koninklijke theaters van Antwerpen. Tom Lanoye vertelt in zijn nieuwe historische roman ‘De draaischijf’ het verhaal van drie innig verbonden levens die door kunst, collaboratie, lafheid en ambitie worden vermalen in het Antwerpen van vlak voor, tijdens en lang na WO II.

Collaboratie en theater

'Ik wilde een boek schrijven over de Tweede Wereldoorlog en dan begin je als Vlaming automatisch bij de collaboratie,' vertelt Tom Lanoye in De Afspraak. 'Er zijn trouwens geen historische boeken over onze verzetsstrijders. Wie kent ze? Charles Schepens, Albert De Coninck, Fidelio... Dat is bijna niet onderzocht.'

Tom Lanoye zag verbanden tussen de collaboratie en het theater. 'Het centraal toneelstuk in 'De Draaischrijf' is Faust, met Mephisto die Faust ertoe brengt om zijn ziel te verkopen. De verleiding is daar ook voor artiesten. Toneel en politiek hebben met elkaar te maken. Macht moet geënsceneerd worden, maar macht is ook gek op toneel ensceneren en speeches houden. Elke politicus weet dat die voor een deel improvisatie-acteur moet zijn.' Gwendolyn Rutten, Vlaams volksvertegenwoordiger en oud-voorzitter Open VLD, is ook te gast in De Afspraak en kan Lanoyes stelling beamen.

De mythe van de arme schapen

Mogen we het boek een afrekening noemen met de mythe die van collaborateurs arme schapen maakt? 'Dat is voor een deel de bedoeling, maar het boek tekent ook de hele, storende gedachtegang daarvan. Er zijn absoluut harde collaborateurs die te zacht gestraft zijn, maar wat uiteindelijk uit beeld verdwijnt zijn de echte slachtoffers. In Antwerpen was alles het grootst: het verzet, de collaboratie, maar ook de jodenvervolging en de andere vervolgingen... Dat is te veel uit het beeld verdwenen.'

'Dat stoort me,' vertelt Lanoye. 'Dan moet ik het in mijn eigen sector, het theater, zoeken. Het gaat in essentie over dubbelrollen en acteren. Mijn hoodpersonage, Alex Desmedt, geeft wel af en toe schuld toe, maar als lezer kan je denken: is dat niet om zich toch schoon te wassen?'

De mensen moesten zwijgen

'Zo veel dingen weten wij niet,' zegt Lanoye. 'In de research komt dan vanalles naar boven. Antwerpen is enorm geraakt door het bombardement op Mortsel-Oude-God, maar ook die vliegende bommen. 4000 doden, zo veel inslagen en de mensen moesten zwijgen! Dat wist ik niet.'

Waar komt de titel 'De draaischijf' vandaan? En wat deed het met Lanoye om vandaag de beelden van Oekraïne te zien, net wanneer hij onderzoek deed naar de bombardementen op Mortsel-Oude-God van een tachtigal jaar geleden?

Beluister het interview met Tom Lanoye in De Wereld Vandaag op Radio 1 Select: 'Al dan niet collaboreren, en hoe los je dat dan op?'

Beluister het interview met Tom Lanoye in Pompidou op Klara hieronder.

Luister ook naar de fotorubriek met Tom Lanoye in De Madammen:

Tom Lanoye over zijn man René: 'Zonder René ben ik niets'

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief