Sarah Cramer Shields

'De muze van de gokverslaafde' gaat over Anna Snitkina, de sterke vrouw achter Dostojevski

Non-fictie Radio 1

Dostojevski is een literaire reus. Maar dat is hij alleen kunnen worden omdat hij de echtgenoot was van Anna Snitkina. Zonder Anna was het met Dostojevski verkeerd afgelopen. Als Anna Snitkina niet had gesolliciteerd om zijn secretaresse te worden, had Dostojevski zijn meesterwerken nooit kunnen schrijven. Hij zou ten onder gegaan zijn in diepe schulden. Wij zouden verstoken gebleven zijn van 'De gebroeders Karamazov' en 'Misdaad en straf'.

Andrew D. Kaufman heeft over het leven van Anna Snitkina 'De muze van de gokverslaafde' geschreven. Emmanuel Waegemans heeft het gelezen en vertelde erover in ‘Interne Keuken’.

Anna Snitkina, de sterke vrouw achter Dostojevski

Anna Snitkina begint als secretaresse, maar zal snel mevrouw Dostojevskaja worden. En hoewel haar naam zelden valt als het over Dostojevski gaat: meneer had mevrouw harder nodig dan mevrouw meneer. 'Ze is een goede organisator achter een chaotisch genie', vertelt Waegemans.

Ter dood veroordeeld

Voorafgaand aan hun ontmoeting is er het drama in het jonge leven van Dostojevski. Toen hij 28 jaar was, werd Dostojevski ter dood veroordeeld en zou hij geëxecuteerd worden. Dostojevski, geboren in 1821, was op 28-jarige leeftijd een gevierd schrijver, vooral van verhalen over de arme mensen in Sint-Petersburg - sukkelaars, losers, prostituees - die enorm insloegen.

Dostojevski sloot zich aan bij een leeskring waar de heren samenkwamen om een nieuw boeken te lezen, boeken die uit Frankrijk kwamen. Het was 1848, en heel West-Europa was rumoerig, en de toenmalige tsaar Nicolaas I was bang dat de revolutionaire geest zou overslaan. Dostojevski zat dus in een leesclub waar verboden boeken gelezen werden. Daar zat, naar goede traditie, een verklikker tussen die dat rapporteerde aan de geheime politie. Dat leesclubzootje werd voor het executiepeleton gebracht. Op het allerlaatste moment, met de dood voor ogen, verleende de tsaar gratie aan de heren. Eén onder hen werd ter plekke krankzinnig.

De executie werd omgezet naar vier jaar verbanning naar een werkkamp in Siberië. Daar zat Dostojevski tussen de echte zware criminelen en dat heeft zijn leven en mensbeeld fundamenteel veranderd.

Gokverslaafd

Dostojevski was epileptisch en de verklaring hiervoor is tweeërlei: het ontstaan van dit ziektebeeld werd enerzijds gelinkt aan de doodsangst die hij doorstond tijdens het executiepeloton en anderzijds aan de schok die hij kreeg toen hij vernam dat zijn vader, die tot de lagere adel behoorde, vermoedelijk vermoord werd door zijn boeren-lijfeigenen.

In het werkkamp leerde hij de eenvoudige Russische mens die van inborst goed is, kennen. Hij mocht er één boek lezen: de bijbel. Na vier jaar Siberië moest hij in zgn. binnenlandse verbanning blijven. Hij leerde een ziekelijke weduwe kennen met wie hij trouwde en die hem opzadelde met een stiefzoon die hem voor de rest van zijn leven financieel geterroriseerd heeft.

Hij keerde uiteindelijk terug naar Sint-Petersburg en het bleek dat hij al meteen in de schulden zat. Zijn broer, Michael, van wie hij hield en met wie hij een tijdschrift wilde oprichten, stierf. Hij had schulden gemaakt voor het tijdschrift en hij nam ook de schulden van zijn broer op zich. Hij begon aan één van zijn gevierde werken 'Aantekeningen uit het dodenhuis', dat veel succes kende en later volgde 'Aantekeningen uit het ondergrondse' waarin hij zich afzette tegen de burgerlijke maatschappij. Hij was dus op goede weg zich opnieuw te lanceren als schrijver.

Dostjojevski zat echter in de wurggreep van een contract met een uitgever. Het kwam erop neer dat hij binnen het jaar een nieuw boek moest schrijven. Indien dat niet zou lukken, zou hij de rechten op al zijn toekomstige werken gedurende negen jaar verliezen. Zijn roebel viel een maand voor de deadline. Hij huurde een 21-jarige stenografiste in, genaamd Anna Snitkina. Het klikte tussen beiden en hij dicteerde haar zijn roman. Zo slaagde hij erin om in 28 dagen 'De speler' te schrijven. Hij werd verliefd op haar en vroeg haar ten huwelijk. Zijn financiële situatie was gered en hij kon dat wurgcontract afkopen en ze trouwden in 1866.

Anna Snitkina was, net als haar vader, een Dostojevski-fan. Ze vertrokken op huwelijksreis voor drie maanden naar Duitsland, het land van de casino's. De jonge vrouw maakte, naast de epilepsieaanvallen, ook mee dat haar man het weinige geld dat ze hadden kwijtspeelde in de casino's. Geld dat ze altijd moesten lenen en waarvoor ze hun bezittingen in onderpand moesten geven. Daar gaat 'Schuld en boete' trouwens over: de moord van een student op een pandjesvrouw.

Die huwelijksreis duurde uiteindelijk vier jaar. Ze konden niet terug want aan de grens zouden de schuldeisers gestaan hebben om hem op te pakken en in de gevangenis te laten gooien. En zo ging Dostojevski van casino naar casino.

Het gokken en de emoties die ermee gepaard gingen, zou de creatieve motor van zijn schrijverschap geweest zijn. Dit beweert Kaufman in het boek 'De muze van de gokverslaafde'. In de 19de eeuw was er geen morele verwerping van het gokken: het was het spel en vermaak van de aristocratie. Anna ging zelf ook éénmaal gokken en daarna besliste Dostojevski om ermee te kappen. In 1871 keerden ze terug naar Rusland waar geen speelholen bestonden.

Geen feministe

In het boek worden ook een aantal thema's aangehaald die te maken hebben met de toenmalige politieke stromingen en sfeer in Rusland. Zo is er de vrouwenkwestie met het ontluikende feminisme, de voorloper van het communisme wordt in het boek beweerd. Er werden opvangtehuizen voor vrouwen en vrouwencoöperatieven onder de vorm van naaiateliers, opgericht.

Anna Snitkina was geen feministe maar wilde het wel zelf waarmaken. Ze wilde eigenlijk biologe worden wat niet is gelukt. Kaufman beschrijft heel uitvoerig hoe die vrouw erin geslaagd is om aan de ene kant het genie te redden van de ondergang en aan de andere kant zichzelf te blijven. Zij vatte het geniale plan op een uitgeverij te beginnen. Ze bracht al zijn werken uit in boekvorm en dat werd een groot financieel succes.

Slavofiel

Tijdens hun huwelijksreis bezocht het paar ook Frankrijk en Engeland en Dostojevski hield er een grondige hekel aan West-Europa aan over. Hij was een slavofiel. Het Westen werd door en door burgerlijk, waar geld alles beheerde, het was niet meer aristocratisch. Het westers individualisme stond voor de schrijver tegenover het Russische collectivisme en samenhorigheid.

Beluister het gesprek over Anna Snitkina in Interne Keuken op Radio 1 Select.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief