50 jaar R.I.P. Paul Celan - Ton Naaijkens vertaalde zijn poëzie, gebundeld in 'Paul Celan. Verzameld werk'

Poëzie Klara

Dit is een jaar om dichter Paul Celan te herlezen of te ontdekken. Het is precies 100 jaar geleden dat hij geboren werd en 50 jaar geleden dat hij overleed. Ton Naaijkens vertaalde zijn poëzie, gebundeld in het Verzameld werk bij Athenaeum.

Ton Naaijkens is essayist, vertaler en sinds kort ook emeritus hoogleraar Duitse Letterkunde. Nicky Aerts belde hem op in Amsterdam tijdens de uitzending van Pompidou. Naaijkens heeft al eerder het werk van Celan vertaald maar in deze nieuwe bundel kreeg hij van de uitgeverij de gelegenheid zijn vorige vertalingen te herzien waar dit nodig was.

Wie was Paul Celan (1920-1970)?

Celan is een Roemeense Jood die voor de Tweede Wereldoorlog woonde in wat nu Tsjernivtsi heet en in Oekraïne ligt. Het was toen een cultureel bloeiende stad en Duits was er ook één van de talen die er gesproken werden. Celan verloor tijdens de Tweede Wereldoolrog zijn ouders en is zelf ternauwernood aan de dood ontsnapt. Na de oorlog trok hij eerst naar Boekarest, toen de Russen daar de macht hadden, trok daarna te voet naar Wenen om daar het statuut van displaced person te krijgen. Van hieruit vertrok hij definitief naar Frankrijk waar jij ongeveer 10 dichtbundels publiceerde.

De belangrijkste dichter uit de tweede helft van de 20e eeuw

Volgens Naaijkens schreef Celan de belangrijkste poëzie ter wereld in de tweede helft van de 20e eeuw! Waarom dit zo is, legt hij uit aan Nicky.

Celan schreef radicale poëzie, in die zin dat hij écht op het woord kan genomen worden. De waardering van Naaijkens blijft toenemen ook na de 40 jaar waarin hij zich in Celan heeft verdiept: 'De woorden staan precies op hun plaats. Wat niet altijd het geval is bij andere dichters', zegt hij.

Bovendien heeft hij iets te zeggen: hij heeft een sterke boodschap. De herdenking van de Shoah is een heel belangrijk gegeven voor hem. Hij wordt ook vaak aanzien als 'de dichter van de Holocaust' maar er is meer dan dat. Zijn beroemdste gedicht 'Todesfuge' schreef hij in 1944 toen hij 24 was, maar daarna komen die bundels waarin ook liefdesgedichten staan en schreef hij politiek geëngageerde gedichten over allerlei thema's. Er zijn ook dramatische gedichten uit de jaren 60 wanneer hij in steeds grotere psychische problemen komt en uiteindelijk in 1970 uit het leven stapt. Hij springt in de Seine. Eigenlijk kondigt hij die dood aan in onder meer het gedicht 'Sneeuwpartij'.

'Zijn zijn psychische problemen te herleiden tot wat hij heeft meegemaakt in de oorlog?', vraagt Nicky. 'Niemand durft daar een duidelijke uitspraak over te doen: het is een mix. Het niet kunnen verwerken van het verlies van zijn ouders en heel veel vrienden, speelt ongetwijfeld een rol. Hij was in de jaren 50 omstreden omwille van de moeilijkheid van zijn poëzie, een hermetisch dichter werd hij genoemd. Er waren reacties bij van mensen van wie hij wist dat ze een nazi-verleden hadden en vertelden dat zijn gedichten geen enkele band met de werkelijkheid hadden en enkel metaforen waren. De werkelijkheid van Celan was de werkelijkheid van de Holocaust en de verwerking ervan', licht Naaijkens toe.

In het Duits

Hij koos er bewust voor in het Duits te schrijven. Waarom? Hij sprak ook vloeiend Frans (hij huwde een Française), Russisch en Roemeens, maar het Duits was zijn moedertaal. Het is de taal van de moordenaars van zijn verwanten maar je voelt de spanning tussen het Duits van de nazi's en het Duits dat hij kende van zijn moeder en Rilke. Hij vernieuwde bovendien de Duitse taal. Inspiratie hiervoor vond hij in de Duitste kranten die hij las. Hij maakte nieuwe combinaties met bestaande woorden.

Verzameld werk

De nieuwe uitgave met verzameld werk is in twee talen omdat volgens Naaijkens de vertaling van een gedicht het gedicht bijna een ander gedicht wordt. Zijn vertalingen zijn zo getrouw mogelijk maar vertalingen zijn 'veranderde teksten'. Daarom staat de vertaling telkens naast het origineel zodat je als lezer de confrontatie kan aangaan.

In het boek staat niet alles wat Celan geschreven heeft, maar wel alle bundels, aangevuld met 3 nagelaten bundels die Celan niet meer zelf heeft uitgegeven maar die min of meer afwerkt zijn en een keuze uit de vroeger werk en nagelaten gedichten. Geen Roemeense gedichten want de uitgever wilde alleen de gedichten uit het Duits door Naaijkens vertaald.

Celan vandaag

Wat betekent Celan vandaag nog? 'Zelf vond Celan dat zijn poëzie actueel en urgent moest zijn. Bij hem kan je leren hoe je je, met zo'n lot en zo'n geschiedenis, er toch doorheen kan slaan, hoe je toch poëzie kan schrijven, hoe je toch bekommerd kan zijn over wat er verder in de wereld speelt. Hoe je je eigen waanzin kunt doorbreken door te handelen en te schrijven. Celan ging tot op het bot, tot op het uiterste. Daardoor laat hij een indrukwekkend oeuvre na', is de mening van Naaijen.

Dat hij nog belangrijk is, bewijzen de vele initiatieven die er nu naar aanleiding van zijn 100ste verjaardag worden opgezet. Zoals '100 jaar Paul Celan' van het Poëziecentrum met een eerbetoon door Stefan Hertmans.

Luister hieronder naar Pompidou met Ton Naaijkens over leven en werk van Paul Celan.

Deel dit artikel

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief