Dagboek van een gek

Door Nikolaj Vasiljevitsj Gogol

Waardering
Jouw waardering
Succesvol toegevoegd
'Dagboek van een gek' wordt beschouwd als een van de beste verhalen van Nikolaj Vasiljevitsj Gogol (1809-1852) en is een van de klassieke verhalen uit de Russische literatuur. Gogol schreef het in de herfst van 1834 en het werd voor het eerst gepubliceerd in 1835. De satirische novelle is het relaas van de kleine ambtenaar Aksenti Ivanovitsj Poprisjtsjin die onder de nadelige invloed van de ambtelijke bureaucratische bekrompenheid en hiërarchie langzamerhand steeds meer zijn grip op de werkelijkheid verliest.

Wat anderen schrijven over dit boek

Door Willie van Peer

op 23/05/2020

Het onderwerp van Gogol’s verhaal vormt een thema in de wereldliteratuur. De eerste sporen vind je al in het Gilgamesh epos: Gilgamesh wordt bijna waanzinnig wanneer Enkidu is overleden. Hier is verdriet de motor die de waanzin aanslingert. Maar hij ontsnapt eraan, door op zoek te gaan naar een oplossing, namelijk een middel om de dood te bestrijden. Maar soms vindt een (hoofd)persoon geen oplossing, en dan dreigt de totale desintegratie, zoals bij Gogol’. En ook al bij de Grieken is het thema tussen de apollinische helderheid en de dyonisische roes (door wijn, erotische passie, wilde vervoering, etc.) een heel uitgesproken thema, bv in Euripides’ Bacchanten, in Aeschulos’ Oresteia en Sophocles Ajax. In al deze werken komt waanzin in verschillende gedaantes en in verschillende schakeringen tot uiting. En die vroege manifestatie van waanzin houden natuurlijk niet op, al worden ze in de middeleeuwen sterk ingesnoerd door het christendom. Wanneer dat christendom breuken vertoont en uiteenvalt, steekt meteen de waanzin in alle hevigheid weer op, in de Don Quixote, twee dikke delen, door Cervantes (in 1605). En het houdt daarna niet op, tot in de tijd van Gogol’ – denk ook aan "De idioot" van Dostojevsky, ook in de schilderkunst (Goya, Van Gogh, Géricault, Munch, …) tot in de 20ste eeuw, met bv. Faulkner’s "The Sound and the Fury".
Met andere woorden: Gogol’s verhaal heeft een plaats in een heel lange en heel diepgaande reeks waarin mensen met het gevaar van de waanzin proberen in het reine te komen!
Er zijn minstens drie aspecten aan het thema:
1) De angst voor de waanzin, voor het verlies van greep op de werkelijkheid.
2) De waanzin als metafoor voor iets anders (wat ook met angst beladen is, en daardoor onuitspreekbaar).
De visie dat de waanzinnige juist diegene is die de diepere kern van de werkelijkheid ziet.

Literatuur is Paaseieren rapen: de echt betekenissen zitten ergens verstopt. Sommige auteurs helpen de lezer soms een handje (de data in Gogol, de knopen in Proulx, …) zoals ouders de kinderen een tip kunnen geven (‘warm!’, ‘koud’, …), jongere kinderen kijken naar oudere kinderen (want die hebben meer ervaring, hebben het in vorige jaren al enkele keren meegemaakt, sommige eieren kunnen ook versierd (beschilderd) zijn, maar soms kunnen de ouders de kinderen ook op een verkeerd been zetten: een papieren ei! Enz. En het vinden van het ei, dát is de vreugde voor de lezer, en straks mag je het chocolade ei opeten!
Het is o.a. om die reden dat ik vrijwel alle hedendaagse romans oninteressant en ook waardeloos vind als literatuur: er zijn geen Paaseieren in verstopt. Het zijn in feite lang uitgesponnen krantenartikelen: en toen deed hij/zij dit, en daarop volgde dat, waarop het volgende gebeurde. Wat is er te zoeken? IS er wel iets te zoeken? Maar vooral: waar blijven de chocolade eieren??

Hier bv. in het dagboek op 4 oktober de eerste lijfelijke ontmoeting met Sophie, de dochter van zijn chef, op wie hij verliefd is. Zij kijkt hem aan en dan laat ze haar zakdoek vallen. En Proprisjtsjin stort zich erop, hij glijdt echter uit. Het Paasei: Gogol vraagt jou, als lezer: heb jij je ook razendsnel op dat zakdoekje gestort? Of ben je ook uitgegleden?
WELK zakdoekje??? Natuurlijk het zakdoekje van Desdemona!! Het is de valbijl: hier valt de veroordeling van Desdemona: het zakdoekje zal gevonden worden door Emilia, die het aan Iago, haar man, geeft, de het zal gebruiken in zijn dodelijke intrige om Desdemona (en iedereen) ten val te brengen.

En wat is het centrale thema van Othello? De verwoestende macht van de jaloezie. En het zakdoekje is het ultieme bewijs van het vernietigende potentieel van deze emotie. Het stuk zal ook eindigen in totale ondergang: alle hoofdpersonages zijn dood, behalve Iago, de aansteker van de jaloezie

Maar nu terug naar het "Dagboek van een gek". Hoe is de waanzin hier te interpreteren? Volgens mij als metafoor voor iets anders (wat ook met angst beladen is, en daardoor onuitspreekbaar). Waanzin is hier metafoor voor de JALOEZIE. Dit is het waaraan Poprisjtsjin lijdt. Hij kan niet verdragen dat iemand anders BOVEN hem staat, het beter heeft, meer geld of macht heeft, enz enz. Maar daarvoor heeft hij mensen nodig die ONDER hem staat, en waarboven hij zich verheven voelt (zoals Hilde opmerkt)! Het hele verhaal is in feite een aaneenrijging van jaloerse gedachten en gevoelens van Popristsjin naar BOVEN, en van minachtende oordelen naar ONDER.
De jaloezie eindigt bij Gogol niet in de onmiddellijke ondergang, zoals bij Othello, maar in de geleidelijke aftakeling van zijn geestelijke vermogens en sociale contacten. Gogol’s verhaal is een horror scenario van jaloezie, dat zo helder het Duitse gezegde illustreert (‘Eifersucht’ = jaloezie; ‘Leidenschaft’ = passie):

Eifersucht ist eine Leidenschaft
Die mit Eifer sucht
Was Leiden schaft.

Ik laat het maar hierbij, maar er zitten natuurlijk nóg Paaseieren in dit verhaal!

Lees meer
Schrijf je mening over dit boek. (Je voornaam & achternaam worden getoond)
Geef je waardering:

Uw recensie werd succesvol toegevoegd

Nog meer boekennieuws op

Kom erbij en lees mee.

Begint het te kriebelen?

Goesting om jouw boekenkast aan te leggen?
Laat het leesplezier beginnen!

Log in met je VRT profiel

Meer leesplezier?

Blijf je graag op de hoogte van alle nieuwtjes?
We sturen je elke week een verse update!

Schrijf je in op de nieuwsbrief